|
khanaI
saMga`h–
ipClao baarh vaYaao- maoM iba`iTSa BaartIya kqaakaraoM Wara
ilaKo naaO khanaI saMga`h p`kaiSat hue hOM. Anya kqaakaraoM
maoM ijanakI khanaI kI pustkoM ABaI Ap`kaiSat hOM vao hO
p`aNa Samaa-¸ taoYaI AmaRta¸ pd\maoSa gauPt¸ ]Yaa vamaa-¸
p`itBaa Davar¸ salamaa jaO,dI¸ gaulaSana Knnaa¸ SaSaI
kumaar Aaid.
idvyaa maaqaur
ko khanaI saMga`h 'AaËaoSa' maoM laoiKka nao naaO
khainayaaoM ko Aitir@t kuC gaV ko AMSa jaOsao saMsmarNa AaOr
yaa~a ivavarNa BaI samaoTo hO. idvyaa jaI ek JaTko maoM
khanaI ilaK jaatI hOM At: ]nako laoKna maMo khIM BaI kqya
yaa BaaYaa ka AaDMbar nahIM hOM. khainayaaoM maoM ek trÔ
AaOrt kI prjaIvata AaOr yaqaa isqait ka yaqaaqa- hO tao
dUsarI trf saMskarjainat vaodnaaeM. vao Apnao pa~aoM ko du:K
kao ilaKto samaya svayaM ]sa du:K kao jaInao lagatI hOM.
]Yaa rajao
sa@saonaa ko dao khanaI saMga`h p`kaiSat hue hOM.'p`vaasa
maoM' AaOr 'vaaikMga paT-nar'. p`vaasa maoM kI khainayaaM
saat samaMdr par basao BaartIya jana–jaIvana kI
mama-spSaI- gaaqaaeM hOM. [na khainayaaoM maoM laoiKka nao
ApnaI saMvaodnaa%mak }jaa- kao nae iksma ka rcanaa%mak
Aayaama idyaa hO. 'vaaikMga paT-nar' maoM laoiKka nao
AaQauinak yaUraopIya samaaja ko AMtiva-raoQaaoM AaOr
KUibayaaoM pr dRiYT DalaI hO. maanavaIya irStaoM AaOr
maanavaIya saMvaodnaaAaoM sao BarpUr yao khainayaaM laMdna
ko ]nako saaxaat AnauBavaaoM kao p`itibaimbat krtI hO. [na
khainayaaoM maoM kI saamaaijak va maanavaIya vaastivaktaAaoM
ka pu#ta pircaya imalata hO.
SaOla
Aga`vaala– 'Qa`uvatara' kI [na khainayaaoM maoM
cair~–ica~Na AaOr BaaYaa pr laoiKka kI pkD, AcCI idKtI hO.
ivadoSa maoM rhnao vaalao Aama BaartIya ka dd-¸ irStaoM kI
ivasaMgaityaaM AaOr BaavanaaAaoM kI gahra[- jaOsao
maanavaIya pxa SaOla jaI kI khainayaaoM kI ivaSaoYataeM hOM. kula
imalaa kr khainayaaM manaaorMjak AaOr pznaIya hOM.
kadMbarI
maohra– 'kuC jaga kI' khainayaaM naa^sTOiljak haoto hue
BaI yaqaaqa-baaoQa sao BarpUr hOM. kadMbarI kI kqaavastu
AaOr BaaYaa pr pkD, AcCI hO. vao gahrI–sao gahrI TObaU
vaalao ivaYaya kao BaI baD,I sahjata AaOr baobaakI sao sarla
vyaMgyaa%mak hasya ko saaqa ilaK jaatI hO. [namaoM sao kuC
khainayaaM ]nakI maUla BaartIya dRiYT AaOr iba`iTSa saamaaja
ko saaqa ]nako vaastivak AnauBava ko p`maaNa hO.
tojaond`
Samaa-– sahja–sarla BaaYaa AaOr SaOlaI maoM ilaKI 'doh
kI kImat' kI AiQaktr khainayaaM raocak AaOr manaaorMjak
haonao ko saaqa–saaqa mama-spSaI- BaI hO. khainayaaoM ko
kqya maoM ivaivaQata haonao ko karNa k[- khainayaaM navaIna
lagatI hO. 'iZbarI Ta[T' AaOr 'kalaa saagar' tojaond` jaI ko
Anya khanaI saMga`h hO jaao [MglaOMD Aanao sao pUva- ilaKo
gae qao.
mahond` dvaosar
'dIpk'– 'phlao kha haota' laoKk mahond` dvaosar 'dIpk ko
pirp@va dRiYT ka p`maaNa hO. AiQakaMSa rcanaaAaoM maoM dIpk
jaI kI saRjana caotnaa rh–rh kr ApnaI jaD,ao kI Aaor
laaOTtI hMO. pICo CUTo hue JaraoKo AaOr ]nasao Aato hue hvaa
ko maIzo JaaoMko [na khainayaaoM kI jaana hO. yah khanaI
saMklana Ba`YTacaar AaOr ihndU Qama- ko vahmaaoM AaOr ]nako
svaaqaI- palana–kta-AaoM pr krara vyaMgya hO.
ko saI
maaohna– ko khanaI saMga`h 'kqaa prdosa' kI kqaaeM
p`vaasaI BaartIyaaoM ko jana–jaIvana kI ]qala–puqala
AaOr ivasaMgaityaaoM kao icai~t krtI hOM. saMsÌityaaoM ka
samanvaya krto–krto laoKk kI sahanauBaUit iba`iTSa
pirvaoSa kI Aaor JauktI idKa[- dotI hOM. k[- khainayaaoM ko
kqaavastu maoM ek AcCo ]pnyaasa kI saMBaavanaa BaI idKa[-
pD,tI hO. pustk kI BaaYaa sahja AaOr sarla hO.
gaaOtma
sacadova– 'saccaa JaUz`' gaaOtma jaI ko baIsa vyaMgya
inabaMQaaoM ka saMga`h hO. gaaOtma jaI vyaMgya kao daoQaarI
tlavaar maanato hO. [na khainayaaoM maoM GaTnaa AaOr saMvaad
kma hO prMtu ivaSlaoYaNa AiQak hO. yao khainayaaM ek
ivaiSaYz SaOlaI maoM ilaKI ga[- hO jaao manaaorMjak tao hOM
hI pr tIKI AaOr Qaardar BaI hOM.
khanaI
saMklana–
ABaI tk iba`Tona sao ihndI ko dao khanaI saMklana iba`iTSa
BaartIya laoKkao ko saMpadna maoM Aae hOM.
'ima+I kI
saugaMQa'— ]Yaa rajao sa@saonaa ko saMpadna maoM 1999 maoM
p`kaiSat ek eosaa mah%vapUNa- khanaI saMklana hO ijasanao
phlaI baar na kovala iba`Tona ko khanaIkaraoM kao maMca
idyaa varna ihndI saaih%ya jagat maoM p`itiYzt ikyaa hO. [sa
pustk kI sabasao baD,I ivaSaoYata yah rhI hO ik [samaoM
saMkilat khainayaaoM kao doSa–ivadoSa maoM inaklanao
vaalaI Anya pi~kaAaoM AaOr iktabaaoM nao puna: Apnao
saMklanaaoM maoM cayainat kr ko p`kaiSat ikyaa.
'saaMJaI
kqaayaa~a– ]Yaa vamaa- ko saMpadna maoM 2003 maoM p`kaiSat
yah saMklana [sa maa[nao maoM
mah%vapUNa- dstavaoj,a hO ik [sanao ihndI AaOr ]dU- ko
AaQao–AaQao dja-na kqaakaraoM kao ek maMca pr AasaIna
ikyaa hO. [samaoM k[- khainayaaMM bahusaraokarIya hOM jaao
iba`Tona ko jana–jaIvana ka ica~Na baobaakI sao krtI hOM.
]pnyaasa–
iba`Tona ihndI ko ijana tIna
]pnyaasakaraoM nao saaih%ya ko xao~ maoM ApnaI p`itBaa
p`diSa-t kI hO vao hOM ivajayaa maayar¸ p`itBaa Davar AaOr
BaartoMdu ivamala. [nako Wara caar ]pnyaasa ilaKo gae hOM.
ivajayaa maayar ka ]pnyaasa 'irStaoM ka baMQana' AmardIp
naamak p~ maoM Qaaravaaihk $p sao p`kaiSat huAa qaa. vah
pustk ko $p maoM Cpa yaa nahIM yah nahIM pta cala saka.
p`itBaa Davar ko dao ]pnyaasa 'vaao maora caaMd' AaOr 'dao
cammaca caInaI ko' ipClao tIna vaYaao- maoM ËmaSa:
rajakmala AaOr saa]qa laMDna ivamaona igalD Aa^^Ô ihndI
ra[Tr Wara p`kaiSat hue hO. sahja–sarla BaaYaa maoM ilaKo
p`itBaa Davar ko )dyaga`ahI ]pnyaasa p`BaavaSaalaI raocak
AaOr janaip`ya saaibat hue hOM. samaaja ko ivaiBanna pxaaoM
kao ]jaagar krto yao ]pnyaasa ek saMpUNa- ivaSva ka
inamaa-Na krtI hOM jaao Apnao Aap maoM ek AcCo ]pnyaasakar
kI pUMjaI hO.
BaartoMdu
ivamala ka ]pnyaasa 'saaona maClaI' 2003 maoM vaaNaI
p`kaSana Wara p`kaiSat ikyaa gayaa hO. ivamala jaI ka laoKna
Baart maoM hI AarmBa hao cauka qaa At: ]samaoM ek Kasa trh
kI pirp@vata AaOr ivastar hO. 'saaona maClaI' bamba[- ko
baar–knyaaAaoM pr AaQaairt ek AcCI AaOr pznaIya Ìit hO.
]pnyaasa kI BaaYaa strIya hO¸ ivaYayavastu raocak AaOr
)dyaga`ahI hO.
Anauvaad–
iba`Tona maoM svaasa ivaSvaivaValaya ko Aacaaya- Da $pT-
snaola nao Da hirvaMSa raya baccana kI jaIvanaI ka
AMMga`oj,aI maoM saMixaPt Anauvaad ikyaa hO. Da snaola nao
kavyaanauvaad ko xao~ maoM BaI k[- mah%vapUNa- AaOr
]llaoKnaIya kaya- ike hO. kOimba`ja kI yaUTa Aa^isTna jaI
nao Da sa%yaond` EaIvaastva jaI ko kivataAaoM ka Anauvaad
'Anadr saa[laoMsa' ko naama sao kuC hI vaYaao-M pUva- ikyaa.
]nhaonao ABaI hala hI maoM iba`Tona ko laoKkaoM kI
khainayaaoM ka AMga`ojaI Anauvaad BaI ikyaa hO ikntu p`kaSak
na imala panao ko karNa vah ABaI tk p`kaiSat nahIM hao payaa
hO. ihndI, ]dU- saMsÌt AaOr ÔarsaI ko &ata salamaana
AaisaÔ BaI Anauvaad ko xao~ maoM saiËya hOM. ]nhaoMnao
idvyaa maaqaur ko rcanaaAaoM ka AMMga`ojaI Anauvaad ikyaa hO
jaao Aaja ko Anauvaad ko xao~ maoM ek mah%vapUNa- k,dma hO.
naaTk
–
iba`Tona maoM naaTk ko xao~ maoM dao naama ivaSaoYa$p sao
]llaoKnaIya hOM. Da sa%yaond` EaIvaastva AaOr Acalaa Samaa-.
[sako Aitir@t hala hI maoM prvaoj,a Aalama nao 'saÔr' AaOr
tojaond` Samaa- nao 'hnaImaUna' naaTk ka maMcana kr naaTk
ivaQaa kao samaRw ikyaa hO. kOimba`ja ivaSvaivaValaya
ko BaUtpUva- p`aQyaapk Da sa%yaond` EaIvaastva ko naaTk 'ËaMitkarI
}Qama isaMh'¸ 'baogama sama$'¸ 'AnaiD@laoyaD- imasa valD-'
naaTk ko xao~ maoM ]llaoKnaIya saaihi%yak ÌityaaM hO. baI
baI saI ko ihndI ivaBaaga kI AQyaxaa Acalaa Samaa- nao dsa
saSa@t roiDyaao naaTkaoM ko dao saMga`h 'pasapaoT- AaOr
'jaDo,M' ipClao idnaaoM p`kaiSat ike. yao naaTk kqya AaOr
Baava kI dRiYT sao samaRw hO AaOr iba`Tona ko vat-maana
Aap`vaasaI BaartIya saamaaijak pirvaoSa kao baolaaOMsa
]Baarto hOM. [sako Aitir@t hasya vyaMgya ko xao~ maoM
ko ko EaIvaastva jaI ka naama mah%vapUNa- hO. cauTklao
³hasya sao Baro saMvaad´ BaI naaTk kI hI ek ivaQaa maoM
Aato hOM. 'purvaa[-`' maoM p`kaiSat ko ko EaIvaastva ko
maaOilak AaOr manaaorMjak cauTklaaoM ka stMBa pazkaoM Wara
KUba psaMd ikyaa jaa rha hO. At: ]saka BaI ]llaoK krnaa
yahaM AavaSyak hO.
AalaoK AaOr
inabaMQa–
gaV kI [sa ivaQaa maoM kama krnao vaalaaoM maoM Da sa%yaond`
EaIvaastva¸ naroSa BaartI¸ gaaOtma sacadova¸ p`aNa Samaa-¸
]Yaa rajao sa@saonaa¸ SaOla Aga`vaala¸ yaUTa Aa^isTna¸
pd\maoSa gauPt AaOr vaIrond` saMQau ka naama p`mauK $p sao
Aata hO.
naroSa BaartI jaI kI ipClao tIna vaYaao-M maoM tIna
mah%vapUNa- pustko 'Tomsa ko tT sao' ³saamaaijak AaOr
rajanaIitk ivaYayaaoM pr inabaMQa´, 'isamaT ga[- QartI' ³saMsmarNaa%mak
Aa%ma kqya´, ']sa par [sa par' ³badlato pirvaoSa pr sahja
maMqana´ p`kaiSat hao caukI hO.
Da•sa%yaond` EaIvaastva jaI
sada sao kavya ko saaqa gaV BaI ilaKto rho hOM ]nakI pustk
'Tomsa maoM bahtI gaMgaa kI Qaara' maoM ]nako inabaMQa BaI
saMga`hIt hO jaao iba`iTSa–BaartIya jana–jaIvana ka
p`amaaiNak dstavaoj,a hO tqaa 'kMQaaoM pr [Md`QanauYa' maoM
]nako yaa~a vaRtaMt saMkilat hOM.
gaaOtma jaI samaIxaa AaOr Aalaaocanaa ko xao~ maoM jaanao
jaato hOM. ABaI hala hI maoM ]naka vyaMgya saMga`h
'saccaa–JaUz' p`kaiSat huAa hO ijasamaoM ]nhaoMnao
saamaaijak¸ rajanaIitk¸ samakalaIna yaqaaqa- pr
vyaMgyaa%mak p`itiËyaaeM dI hOM.
p`aNa Samaa- ka purvaa[- maoM Cpnaovaalaa stMBa 'Kola
inaralao hOM duinayaaM maoM' CaoTI–CaoTI vyaMgyaa%mak
Qaardar kqaaAaoM kao samaoTo hue haota hO. ]naka ']dU-
ga,j,ala banaama ihndI ga,j,ala' naamak Aalaaocanaa%mak
inabaMQa stMBa ko $p maoM 'purvaa[-' maoM ipClao k[- AMkaoM
maoM inaklata rha hO ijasao pZ, kr k[- ]Barto ga,j,alakaraoM
nao ApnaI ga,j,alaoM saMvaarI hOM. ']dU- ga,j,ala banaama
ihndI ga,j,ala' inabaMQaaoM ka saMga`h [sa samaya
p`kaSaaQaIna hO.
]Yaa rajao
sa@saonaa ko ihndI saaih%ya sao saMbaMiQat ivaiBanna
ivaYayaaoM pr AalaoK AaOr lailat inabaMQa ABaI tk
p~–pi~kaAaoM maoM Cpto rho hOM ijanaka saMga`h
p`kaSaaQaIna hOM.
rakoSa maaqaur
'purvaa[-' maoM iÔlmaaoM kI samaIxaa ko ilae jaanao jaato
hOM.
SaOla Aga`vaala iba`Tona kI ek eosaI saaih%yakar hO ijasakI
'laMdna patI' vaobasaa[T 'AiBavyai@t' pr stMBa ko $p maoM
inarMtr p`kaiSat haotI rhtI hO. ]nakI SaOlaI AaOr kqya¸
daonaao hI sarsa hOM.
]Yaa vamaa-
'purvaa[-' maoM pustkaoM kI samaIxaa saMBaalatI hOM.
yauTa Aa^isTna
kI pustk 'ihndI AaiKr @yaUM' A%yaMt mah%vapUNa- AaOr
]llaoKnaIya hO. [sa pustk maoM ]nhaoMnao baD,I baobaakI sao
ihndI kI isqait pr ivacaar krto hue ihndI BaaiYayaaoM ko
]qalaI maanaisakta pr p`har ikyaa hO saaqa hI AMga`oj,aI kI
]pinavaoSavaadI maanaisakta kao BaI AcCI K,asaI JaaD, bata[-
hO.
EaImatI vaIrond` saMQau nao 'yaugadRYTa Bagat isaMh AaOr
]nako maR%yaujaMya purKo' pr saMsmaNaa%mak pustk ilaK kr
iba`iTSa BaartIya ihndI saaih%ya kao samaRw ikyaa hO.
Da inaiKla
kaOiSak jaI nao ABaI hala hI maoM ek Ad\Baut pustk poSa kI
hO ijasaka naama hO¸ 'JaaD,Unaaqa bauharImaOyaa kma- kqaa'.
rmaoSa vaOSya mauradabaadI kI ek pustk 'ivalaayat maoM
BaartIya saMsqaaeM' naama sao p`kaSa maoM Aa[- hO ijasamaoM
iba`Tona kI saBaI CaoTI–baD,I Qaaima-k AaOr saamaaijak
saMsqaaAaoM kI saUcaI hO.
[sa trh doKoM
tao iba`Tona ko laoKk gaVsaaih%ya kI iBanna–iBanna
ivaQaaAaoM maoM BaI sarahnaIya kaya- kr rho hOM.
kavya
saaih%ya–
ipClao C: vaYaao- maoM iba`Tona sao inaklanao vaalaI ek maa~
ihndI kI pi~ka 'purvaa[-`' Wara kma sao kma 50 CaoTo–baD,o
kiva p`kaSa maoM Aae hOM ijanamaoM sao lagaBaga baIsa
kivayaaoM kI ek yaa ek sao AiQak kavya–saMga`h Cp cauko
hOM. [namaoM sao dao–tIna kiva hI eosao hOM ijanhaoMnao
phlao hI Baart kI p~ pi~kaAaoM maoM ApnaI phcaana banaa laI
qaI Anyaqaa AiQakaMSa kivayaaoM nao ApnaI phcaana
'purvaa[-`' ko Wara hI banaa[- hO. kivayaaoM kI laMbaI
jamaat gaIt¸ ga,j,ala¸ CMd¸ daoho mau@t–CMd Aaid
ivaivaQavaNaI– SaOlaI maoM iBanna–iBanna ivaYayaaoM pr
inaYza¸ gaMBaIrta AaOr baobaak [maanadarI koo saaqa ilaK
rhI hOM ijasamaoM rsa–raga¸ icaMta¸ caunaaOtI¸ lalakar¸
pID,a¸ hasya–vyaMgya Aaid saBaI ivaYaya pr saSa@t
kivataeM imala jaaeMgaI.
svagaI-ya rmaa Baaga-va kI pustkoM Aaja BaI iba`Tona kI
laa[ba`orI maoM pZ,nao kao imala jaatI hO. rmaajaI kI CMd
AaOr mau@t CMd kI rcanaaeM ek Apraijata kI rcanaaeM hO.
]nhaoMnao jaIvana maoM na jaanao iktnao du:K saho prMtu kBaI
har nahIM maanaI. jaIvana ko p`it Aasqaa ]nako kivataAaoM ko
p`aNa hO. p`kaiSat ÌityaaM– 'p`vaasa kI p`itCayaa'1985¸
'AnaavaRit' 1991¸ 'ek carNa Apraijat' 1993.
Da• sa%yaond` EaIvaastva– EaIvaastva jaI nao Apnao
saMga`haoM maoM ivaiBanna p`kar kI rcanaaeM p`stut kI hOM.
]nakI rcanaaAaoM maoM raga kI saGana AnauBaUityaaoM ko saaqa
dao sama–saamaaiyak saMsÌityaaoM sao mauzBaoD, krtI hu[-
WMW kI kavyaanauBaUit hO. p`kaiSat ÌityaaM– 'jalatrMga'¸
'ek ikrNa ek fUla'¸ 'isqar yaa~aeM'¸ 'imasaoja jaaonsa
AaOr ]nakI galaI'¸ 'sath kI gahra[-'¸ 'Tomsa maoM bahtI
gaMgaa kI Qaar' 1997 'kuC khta hO yah samaya' 2000 Aaid.
gaaOtma sacadova– sacadova jaI nao Aa%ma saaxaa%kar ko
maaQyama sao Apnao samasaamaaiyak yaqaaqa- kao jaananao AaOr
]sa pr baolaaga iTPpiNayaaM krnao ka p`yaasa ikyaa hO ApnaI
kivataAaoMoM maoM. ]namaoM Agar ek Aaor vyaMgya¸ ivacaar
AaOr AnauBaUit ka saMgama hO tao dUsarI Aaor Qvanyaa%makta
tqaa sahja ica~a%makta hO. p`kaiSat ÌityaaM– 'AQar ka
pula'¸ 'ek AaOr Aa%masamap-Na'.
maaohna raNaa– maaohna jaI kI kivataAaoM ka Apnaa ek Alaga
svar hO. ]nakI kivataAaoM maoM samakalaIna jaIvana ko
saMvaad AaOr samakalaIna mana ko Avasaad ko saaqa na[-
AnagaMUjaoM BaI saunaa[- dotI hOM. p`kaiSat ÌityaaM–
'jagah' 1994 'jaOsao janama kao[- drvaaj,aa' 1997 'saubah kI
Dak' 2002 tqaa '[sa Caor pr' 2003. '[Qar kI kivata' 1991
Aaid.
svagaI-ya jayaMtI p`saad Aga`vaala– jayaMtI p`saad
Aga`vaala ko paMcavao dSak ko CMdbaw gaIt Apnao samaya ka
p`itinaiQa%va krto hOM. Da• jayaMtI p`saad Aga`vaala jaI
ko maQaur naa^sTOlaijak p`Naya gaIt pZ,nao ko baad dor tk
mana maistYk maoM gaUMjato rhto hOM. p`kaiSat Ìit– 'kaOna
tumaÑ maoro )dya maoM' 1995.
kRYNaa AnauraQaa– ÌYNaa jaI kI kivataAaoM ka AMtsa¸
]nako AMt–mana ka Aavaoga¸ ]Woga¸ Aalhad¸ ]%sava AaOr
raga–rMga hO. k[- gaItaoM ko baaola saudr AaOr kNa-ip`ya
hO. kqya maoM vao naarI–mana kI saUxma AnauBaUityaaoM kao
AiBavyai@t krtI hO. p`kaiSat Ìit– 'Aca-na dIp' 1995.
idvyaa maaqaur CMd AaOr mau@t CMd daonaaoM maoM ilaKtI hOM.
vao ek saMvaodnaSaIla eosaI kivaiya~I hOM ijanako kivataAaoM
ka raga khIM maanava jaIvana kI saarhInata hO tao khIM
maanava jaIvana kI AsaIma saMBaavanaaeM hO. idvyaa jaI
sauK–du:K AaOr hYa-]llaasa AaOr gahna icaMtna kI kivaiya~I
hOM. p`kaiSat ÌityaaM– 'AMt: sailalaa' 1993¸ 'rot ka
ilaKa' 1995¸ 'Kyaala tora' 1998¸ '11 isatMbar– sapnaaoM
ko raK tlao' 2002 Aaid.
]Yaa rajao sa@saonaa ijasa sahjata sao mau@t CMd kI kivataeM
ilaKtI hOM vao ]saI sahjata sao gaIt AaOr gaj,ala BaI ilaKtI
hOM. ]nakI saSa@t rcanaaAaoM maoM Aaja ko maanavaIya
saraokaraoM ko p`it icaMtna tqaa AaMtirk dahkta ko saaqa
]Ymaa BaI maaOjaUd hO. p`kaiSat ÌityaaM– '[Md`QanaMuYa kI
tlaaSa maoM' 1995¸ 'ivaSvaasa kI rjat saIipyaaM' 1966.
pd\maoSa gauPt jaI kI rcanaaeM Baavaaonmat¸ mama-spSaI-
haonao ko saaqa pazk sao baatMo krtI hu[- p`tIt haotI hOM.
[na rcanaaAaoM maoM ivaivaQata hO¸ ]nmaoYa hO AaOr
AaSaapUNa- idSaa saMkot BaI hO. p`kaiSat ÌityaaM– 'AaÌit'
1993¸ 'saagar ka pxaI ³pMCI´'
2000.
inaiKla kaOiSak kI saaoMca Aama AadmaI ko mana kI CuAna hO.
yahI saaQaarNa saI baat yaanaI maanavaIya saraokar ]nakI
rcanaaAaoM kao kivata jagat maoM ek ivaSaoYa sqaana dotI hO.
vao ApnaI kivataAaoM ko maaQyama sao pazk sao baatoM krto
hOM. p`kaiSat ÌityaaM– 'tuma laMdna Aanaa caahto hao'
1987¸ 'KD,a haota nahIM kao[- Apnao Aap' 2000.
Da• ÌYNa kumaar jaI kI rcanaaeM ]nako daSa-inak saaoca kI
]pja hO. jaIvana–maR%yau, jaIvana kI xaNaBaMgaurta¸ dd-¸
TUTna¸ p`vaasa kI pID,a AaOr idnaaoM–idna manauYyata ka
xaya haoto jaanaa ]nako
layaa%mak kivataAaoM ko kqya hO. p`kaiSat ÌityaaM– 'maOM
ABaI mara nahIM' 1999¸ 'icaMtna banaa laoKnaI maorI,' 2003.
]Yaa vamaa- ek eosaI saMvaodnaSaIla kivaiya~I hOM jaao
samakalaIna GaTnaaAaoM pr naj,ar rKtI hu[- kTu sa%ya AaOr
kzaor yaqaaqa- sao jaUJatI hOM. ]Yaa jaI kI kivataAaoM maoM
laya hO¸ p`vaah hO. p`kaiSat Ìit– 'ixaitja AQaUro' 1999
³iWBaaYaIya pustk´
Syaamaa kumaar kI rcanaaAaoM maoM samaaja ko saOkD,aoM
caohro ibaimbat hO. naarI khIM BaI hao baMidnaI hO¸ ~isat
hO. [na kivataAaoM maoM Syaamaa ZoraoM p`Sna ]zatI hOM.
p`kaiSat Ìit– 'Kulao Gar ko baMd drvaaj,ao'
ip`yaMvada dovaI imaEaa kI kivataAaoM maoM saIQaa Cayaavaad
ka p`Baava idKta hO. kivaiya~I Apnao BaavaaoM kao SabdaMo
maoM laya ko saaqa baaMQaa hOM. kivataAaoM maoM gaoyata evaM
laaila%ya hO. p`kaiSat Ìit 'AnauBaUityaaM'
rmaoSa pTola gaujaratI BaaYaa ko kiva hO ]nhaoMnao ihndI
maoM [na gaItaoM kao ilaK kr ihndI BaaYaa kao puYpaMjaila
Aip-t kI hO. p`kaiSat Ìit 'gaIt maMjarI'.
rmaoSa vaOSya mauradabaadI ihndI yaanaI dovanaagarI maoM
ilaKto hOM ikntu ]naka Sabd cayana ]dU- ka hO. p`kaiSat Ìit
'kivata saMga`h'.
rajaEaI gauPta kI kivataeM hasya AaOr vyaMgya kI hO. BaaYaa
sahja–sarla AaOr hiryaanavaI saI lagatI hO. p`kaiSat Ìit–
'mauskanaaoM kI cakacaaOMQa'.
Qama-pala Samaa-– Samaa- jaI kI pustk 'QaUila' saamaaijak
sarakaraoM kao layabaw ZMga sao CMdao maoM p`stut krtI hO.
kavya saMklana– 1997 maoM p`kaiSat EaI pd\maoSa gauPt jaI
Wara saMpaidt kavya saMklana 'dUr baaga maoM saaoMQaI ima+I'
ek p`itinaiQa saMklana hO. [sa saMklana nao iba`Tona ko
ibaKro–iCtro 25 kivayaaoM kao maMca donao ka sarahnaIya
kaya- ikyaa gayaa hO.
gaj,ala AaOr gaIt– iba`Tona maoM ihndI gaIt–ga,j,ala ko
ilae saaohna rahI AaOr p`aNa Samaa- p`isaw hO. daonaaoM hI
baD,o Ônakar hOM.
saaohna rahI– rahI jaI kI ga,ja,la AaOr gaItaoM kI
tkrIbana ek dja-,na pustkoM p`kaiSat hao caukI hO ijanamaoM
sao dao pustko 'saur–roKa` AaOr ihndI maoM hOM. rahI jaI
maUlat: hYa- ]llaasa¸ Aasqaa AaOr raga ko kiva hOM ikntu
]nakI ga,j,alaaoM maoM naj,aakt AaOr naÔasat
Pyaar–mauhbbat ko saaqa ivarh kI pID,a¸ saamaaijak
ivaYamataAaoM pr $dna ko saaqa saamaaijak kurIityaaoM pr
p`har BaI imalata hO.
p`aNa Samaa- – p`aNa jaI ek eosao maasTr ga,j,alakar hOM
jaao isaf– ga,ja,la ilaKto hI nahIM hOM¸ vao ga,j,alaaoM
kI samaIxaa krto hO¸ nae ga,j,alakaraMo ka ]%saah baZ,ato
hOM. AapkI pustk 'saurahI' hirvaMSaraya baccana jaI kI
prMpra kao Aagao baZatI hO. p`aNa Samaa- Aaja kI Aavaaj,a
kao saunato hO vao saamaaijak saraokar ko @laOisakla kiva
hOM. p`aNa jaI kI [Qar kI ilaKI AiQakaMSa rcanaaeM duYyaMt
jaI ko T/oMD ko naj,adIk AatI hO.
ga,j,alaaoM kI pustkaoM maoM icarMjaIva Samaa- jaI kI
'saaoma AaOr saaMOdya- pustk BaI ]llaoKnaIya Ìit hO.
icarMjaIva Samaa- jaI kao CMd ka &ana hO. ]nakI rcanaaeM
halaa–baalaa AaOr Pyaalaa ko maaQyama sao ilaKI ga[-
[hlaaok sao saMbaMiQat hOM.
yaUM gajala
laoKna maoM gaaOtma sacadova¸ ]Yaa rajao¸ tojaond` Samaa-
pd\maoMSa gauPt Aaid nao BaI AcCo p`yaaoga ike hOM. Da
sa%yaond` ko k[- CMdbaw gaIt janaip`ya hue hOM. p`vaasaI
idvasa mahao%sava ko Avasar pr Baart kI Anaiganat laGau
pi~kaAaoM nao jaOsao– nayaa &anaaodya¸ vaagaqa-¸
saaih%ya AmaRt¸ kqaaibaMba¸ kqaadoSa¸ sahyaaoga¸
p`vaasaI saMsaar¸ ihndI jagat¸ pirNaya saMga`h¸ samar
laaok¸ Axarma tqaa samaacaar p~aoM nao iba`Tona ko
kivayaaoM¸ laoKkao AaOr saaih%yakaraoM kI ivaivaQa
rcanaaAaoM kao Kulao idla sao mah%vapUNa- sqaana idyaa hO.
Baart ko k[-
saaih%yakaraoM nao iba`Tona ko kqaakaraoM kI khainayaaoM
AaOr kivataAaoM ko saMklana inaklao hOM ijanamaoM saUrja
p`kaSa jaI ka 'kqaa laMdna'¸ [Md` pala jaI kI '[MglaOMD ko
BaartvaMSaI'¸ raQaakaMt BaartI kI 'iba`Tona ko kqaakar'
]llaoKnaIya hOM. pMjaaba ko Da kovala QaIr ka 'isaganaocar'
eosaa kivata saMga`h hO ijasamaoM yaU ko ko kivayaaoM kI
kivataeM AMga`oj,aI Anauvaad ko saaqa CpI hOM.
yah khnaa
AitSayaaoi@t na haogaa ik iba`Tona ka ihndI saaih%ya Balao
hI ApnaI AarMiBak Avasqaa maoM hao ikntu ]sakI ]plaibQayaaM
strIya hO. vastut: iba`Tona ko saaih%yakar Apnao ZMga sao
gaitSaIla AaOr bahumauKI p`itBaa sampnna hO. iba`Tona kI
saMsqaae jaao ihndI ko ]nnayana ko ilae kaya- kr rhIM hOM
vao svaOicCk AvaSya hO prMtu ]nako laxya bahut hI saQao hue
AaOr ihndI ko ilae ihtkarI va mah%vaakaMxaI hOM.
Aaja ihndI
laoKna ivaiBanna ivaQaaAaoM maoM ivaSva ko kaonao kaonao
maoM hao rha hO. ivaSvaBar maoM fOlao yao ihndI laoKk saBaI
kovala BaartIya maUla ko nahIM hO. yao ivadoSaI maUla ko BaI
hOM. saaqa hI p`vaasaI BaartIyaaoM kI dUsarI AaOr tIsarI
pIZ,I ko pirvaar ko BaI hOM. At: ]nakI rcanaaAaoM maoM ]nako
laoKna maoM ]nako Apnao doSa ko laoKna SaOlaI pirvaoSa¸
saaoca AaOr saaih%ya pr piScamaI prmpra ka p`Baava BaI hO
ijasako maUlyaaMkna ko ilae ek iBanna pOmaanao kI AavaSyakta
hO. saaqa hI AavaSyakta hO ivadoSaaoM maoM ilaKo jaa rho
ihndI saaih%ya kao Baart ko saaih%ya sao jaaoD,nao kI¸ ]sao
p`ao%saaiht krnao kI¸ @yaaMoik yahI laoKna ³laoKk´ samaya
Aanao pr ihndI kao ivaSva BaaYaa ka $p dogaa. ivadoSaaoM
maoM baOza ihndI laoKk¸ AMga`oj,aI Aqavaa ApnaI dosaI
BaaYaa maoM na ilaK kr ihndI maoM [sailae ilaKta hO @yaaoMik
]sao ihndI sao p`oma hO. vah ihndI saaih%ya kI Apar saMpda
kao jaanata hO¸ phcaanata hO AaOr ]sako saaqa Apnaa
jauD,ava caahta hO.
iba`Tona maoM basao ihndI saaih%yakar AaOr ]nakI ÌityaaoM
kI saUcaI–
1– Da Acalaa Samaa-– kivata¸ khanaI¸ naaTk Aaid Baart
ko p`mauK p~–pi~kaAaoM maoM
2– Da iÔraoj,a mauKjaI-– ihndI maoM iCTpuT laoKna
khanaI maUlat: AMga`oj,aI– ]dU-
3– Da [ra sa@saonaa– p`vaasa maoM iCTpuT laoKna khanaI
4– svagaI-ya Da AaoMkarnaaqa EaIvaastva– vairYz
saaih%yakar
5– rakoSa maaqaur– iCTpuT irpao-iTMga
6– Da gaaOtma sacadova– laoKk¸ kiva¸ Aalaaocak¸
saaih%yakar
'AQar ka pula'– ihndI bauk saonTr
'ek AaOr Aa%ma–samap-Na' saaraya p`kaSana.
7– Da sa%yaond` EaIvaastva– saaih%yakar¸ laoKk¸ kiva.
rcanaaeM– 'Tomsa maoM bahtI gaMgaa kI Qaar'¸ 'kuC khta hO
yah samaya'¸ 'kMQaaoM pr [Md`QanauYa ³saBaI–saMvaad
p`kaSana– mauMba[- sao p`kaiSat´
8– Da pd\maoSa gauPt – kiva¸ khanaIkar– saMpadk.
rcanaaeM–'dUr baaga, maoM saaoMQaI ima+I'¸ 'AaÌit' ³
ihMdI saimait yaU ko Wara p`kaiSat´¸ 'saagar ka pMCI' ³vaaNaI
p`kaSana– idllaI Wara p`kaiSat´
9– Da ÌYNa kumaar – kiva. rcanaaeM – 'maOM ABaI mara
nahIM'¸ 'icaMtna banaI laoKnaI maorI' ³&ana BaartI–
idllaI Wara p`kaiSat´
10– Da inaiKla kaOiSak– kiva. rcanaaeM– 'tuma laMdna
Aanaa caahto hao' ³p`Baat p`kaSana– idllaI Wara p`kaiSat´
'KD,a haota nahIM hO Apnao Aap kao[- ' ³&ana gaMgaa–
idllaI Wara p`kaiSat´
11– svagaI-ya–Da jayaMtI p`saad Aga`vaala– kiva
'kaOna tuma maoro¸ )dya maooM'– BagavatI ip`MTsa-
ha]sa– maqaura
12– EaImatI kIit- caaOQarI– saaih%yakar¸ kiva¸
khanaIkar
13– EaImatI ]Yaa rajao sa@saonaa – saaih%yakar kiva¸
khanaIkar¸ saMpadk
'[nd`QanauYa kI tlaaSa maoM'¸ kavya saMga`h¸ [Md`p`sqa
p`kaSana
'ivaSvaasa kI rjat saIipyaaM'¸kavya–saMga`h¸ [Md`p`sqa
p`kaSana
'ima+I kI saugaMQa'–khanaI saMklana–raQaaÌYNa p`kaSana
'p`vaasa maoM' khanaI saMga`h– &anagaMgaa p`kaSana
'vaaikMga paT-nar'– khanaI saMklana– raQaaÌYNa p`kaSana
14– EaImatI ]Yaa vamaa-– kiva¸ khanaIkar
'ixaitja AQaUro' –kavya saMga`h– bau@sa Plaosa– na[-
idllaI
15– EaImatI SaOla Aga`vaala– khanaI¸ kivata
khanaI saMga`h– Qa`uvatara– Aga`vaala p`kaSana
kivata saMga`h – saimaQaa– rovatI p`kaSana
16 EaImatI idvyaa maaqaur – kiva¸ khanaIkar
'AMt: sailalaa'– AlaIk p`kaSana–kavya–saMga`h
'rot ka ilaKa'– naTraja p`kaSana–kavya saMga`h
'K,yaala tora'–ihndI bauk saonTr– kavya saMga`h
'11– 'isatMbar– sapnaaoM ko raK tlao' kavya saMga`h
'AaËaoSa'– ihndI bauk saonTr– khanaI saMga`h
17– EaImatI taoYaI AmaRta– iCTpuT laoKna – khanaI¸
kivata
18– EaImatI ÌYNaa AnauraQaa–
'Aca-na dIp' kavya saMga`h–naTraja p`kaSana– idllaI
19– EaImatI puYpa Baaga-va– iCTpuT laoKna– kivata
AMtnaa-d- kavya saMga`h
20– EaImatI ip`yaMvada dovaI imaEaa¸ kiva
'AnauBaUityaaM'–p`kaSak–gaItaMjaila bahuBaaYaIya
samaudaya
21–EaImatI svaNa- tlavaar– kivata– iCTpuT laoKna
22– EaImatI rmaa jaaoSaI– kivata¸ laoK– iCTpuT laoKna
23– EaImatI rajaoSvarI gauPta– hasya kivata¸
'mauskanaaoM kI cakacaaOMQa– ip`MTlaOMD [MiDyaa–2595
bastI–pMjaabaIyaana sabj,aI maMDI idllaI 110007
24– EaImatI salamaa j,aOdI – CuTpuT khanaI laoKna
25– Syaamaa kumaar– kivata saMga`h
'Kulao Gar ko band drvaajao,'–maInaaxaI p`kaSana– na[-
idllaI
26– EaI saaohna rahI– 'saur–roKa'– saImaaMt p`kaSana
idllaI. 'maaTI jaIvana
jaIvana saaqaI'
27– EaI tojaond` Samaa- – 'yao @yaa hao gayaa'–
DayamaMD p`kaSana
28– EaI BaartoMdu ivamala–
'saaona maClaI'– ]pnyaasa
29– EaI p`aNa Samaa-–
'saurahI'– ihndI maoM– saaonaaMnacala saaih%ya–
saaonaBad`– A$NaMacala
30– EaI maaohna raNaa – kiva
'jagah'– jaya EaI p`kaSana
'jaOsao janama kao[- drvaaj,aa'– saarMaya pblaIkoSana–
idllaI
'saubah kI Dak'
31–EaI kOlaaya bauQavaar– laoKna AKbaaraoM maoM
32– EaI camana laala camana– ihndI maoM isËPT ra[iTMga
CuTpuT kivata ihndI maoM
33– EaI icarMjaIva Samaa- 'gaumanaama'–
'saaoma AaOr saaOMdya'– p`a[vaoT p`kaSana. kavya saMga`h
34– EaI salamaana AaisaÔ– AmaIr KusaraoM ko ÔarsaI
klaama ka ihndI maoM
Anauvaad
36– EaI baRja ikyaaor gaaoyala– iCTpuT hasya laoKna
37– EaI rmaoya vaOSya 'idlafOMk mauradabaadI'
kivata saMga`h– p`a[vaoT
ivalaayat maoM BaartIya saMsqaaeM
38– EaI naroSa Araora–
'isamaT ga[- QartI'– p`vaINa p`kaSana
'Tomsa ko tT sao' saaih%ya p`kaSana
']sa–par [sa–par` saaih%ya p`kaSana
39– EaImatI kadmbarI maohra
'kuC jaga kI- khanaI saMga`h– sTar pblaIkoSana
40– rmaoSa pTola– AiQakaMSa gaujaratI
gaIt maMjarI– namana p`kaSana– mauMba[-
41–p`itBaa Davar–]pnyaasakar
'vaao maora caaMd' ]pnyaasa– rajakmala p`kaSana idllaI
'dao cammaca caInaI ko' ]pnyaasa– saa]qa laMdna vaumansa
ihlD Aa^f ihndI ra[Tsa-
42– svagaI-ya rmaa Baaga-va
'p`vaasa kI p`itCayaa'– kalaoja bauk ha]sa– jayapur
'ek carNa Apraijata'– saMgaIt kayaa-laya– haqarsa
AnaavaRit– laaok BaartI p`kaSana–1991– [laahabaad
43– vaod maaohlaa– p`a[marI ihndI iSaxaNa– iCTpuT
laoKna
44– ititxaa yaah– iCTpuT kavya laoKna
45– svagaI-ya rGauvaIr malhao~a 'Saaikr' maUlat: ]dU-
ihndI ga,j,ala
46 –jagadISa ima~ kaOSala –p~kar
46– mahond` vamaa-– BaaYaaiva&ana
49– AnauraQaa Samaa- – iCTpuT laoKna
50– svaNa- caMdna– iCTpuT laoKna
51– gaulaSana Knnaa – khanaI¸ kivata
52– SaaMit caaOQarI– kiva
53– SaaMit gauPta– iCTpuT kivata laoKna
54– Qama- pala Samaa-– QaUila– 'kivata saMga`h'
55– kaMit vaaQavaa– irpaoiT-Mga
AMga`oj,a
saaih%yakar
1– Da $pT- snaola– kiva saaih%yakar
2– sTuAT- maOga`ogar– saaih%yakar
3– yaUTa Aa^isTna– Anauvaadk |