आज सिरहाने। उपन्यास। उपहार। कहानियाँ। कला दीर्घा। कविताएँ। गौरवगाथा। पुराने अंक
नगरनामा। रचना प्रसंग। पर्व-पंचांग। घर–परिवार। दो पल। नाटक। परिक्रमा। पर्व। प्रकृति
पर्यटन। प्रेरक प्रसंग। प्रौद्योगिकी। फुलवारी। रसोई। लेखक। विज्ञान वार्ता। विशेषांक। हिंदी लिंक
साहित्य संगम। संस्मरण। साहित्य समाचार। साहित्यिक निबंध। स्वास्थ्य। हास्य व्यंग्य

sana\ 1903 mÜM mahavaIrp`saad iWvÜdI jaI nao 'sarsvatI' pi~ka ko ek AMk mÜM ihndI kÜ pirBaaiYat krto hue ilaKa qaa‚ "ihndI' Sabd ko dÜ Aqa- hOM ek 'ihnduAÜM kI BaaYaa'Â dUsara 'ihnd ³ihndusqaana´ kI BaaYaa'. yÜ dÜnaÜM Aqa- bahut vyaapk hOM. dÜnaÜM hI yah saUicat krto hOM ik [sa doSa yaanaI ihndustana kI p`Qaana BaaYaa ihndI hO. yaid 'ihndI' kÜ ihnd kI BaaYaa maanÜ tÜ yah saaro doSa ³ihndustana´ kI BaaYaa hu[-‚ AÝr yaid [sÜ ihnduAÜM kI BaaYaa maanÜM tÜ BaI yah saaro ihndustana kI BaaYaa hu[-.' [kbaala saahba nÜ 'ihndI tranaa' mÜM zIk hI kha hO— ihndI hO hma‚ vatna hO ihndÜstaM hmaara'

Aaja yaid doKa jaae tÜ Baart ka kÜ[- BaI kÜnaa eosaa nahIM hO ³Baart hI @yaÜM ivaSva ka kÜ[- kÜnaa eosaa nahIM hO´ jahaMM ihndI iksaI na iksaI $p mÜM baÜlaI yaa samaJaI na jaatI hÜ. sÝwaMitk$p sÜ doKnÜ mÜM Baart ihndIbahula doSa dIKta hO ikntu Aaja BaI ihndI AMga`oj,aI ko dbaava mÜM hO. Baart mÜM ihndI kI jaÜ isqait hO vah ivadoSaÜM mÜM BaI ihndI kI isqait kÜ p`Baaivat krtI hO. yaUinaskÜ ko p`itinaiQa AaSar iDilayana ko Anausaar 1999 mÜM 'maSaIna T/ansalÜSana saimmaT 1999' jaapana ko p`ܺ hÜjamaI tnaaka nÜ ApnÜ AQyaxaIya BaaYaNamÜM kha qaa ik janasaM#yaa ko Anausaar ivaSva mÜM caInaI BaaYaa p`qama hO‚ ihndI dUsaro sqaana pr AÝr AMga`oj,aI tIsaro sqaana pr hO. laoikna ihndI Baart mÜM hI Apnaa sahI sqaana ³raja BaaYaa AÝr raYT/ BaaYaa ka´ nahI banaa pa rhI hO ifr hma ivaSva ko str pr khaM AÝr kOsÜ Sau$ kroMÆ saMGa laÜk sÜvaa AayaÜga kI prIxaaAÜM mÜM AMga`oj,aI ka ek p~ tÜ Ainavaaya- hO ikntu ihndI kI Ainavaaya-ta nahIM hO. [sa trh ihndI pZ,nÜ kI Ainavaaya-ta nahIM rhogaI ikntu AMga`oj,aI pZ,nÜ kI Ainavaaya-ta banaI rhogaI AÝr AMga`oj,aI kI vaca-svata banaI rhogaI. [sa trh ko pirvaoSa maoM plaa huAa BaartIya jaba yaU ko phuMcata hO tao vah ihndI ko ivakasa kaya- sao saIQaa nahIM jauD, pata hO.

Aaja tk ihndI iSaxaNa iba`Tona mÜM saucaa$ $p na hÜ panao ko kuC AaOr BaI karNa hOM—

30 navambar 1961 sÜ pUva- iba`Tona mÜM 'kamanavÜlqa' doSaÜM sÜ AanÜ ko ilae kÜ[- vaIsaa yaa primaT nahIM qaa. At: 50vaIM dSak ko AMitma carNa AÝr 60vaIM dSak ko AarmBa mÜ BaartIya pMjaabaI isaK ek bahut baD,I saM#yaa mÜM [-TÜM ko Ba+ÜM‚ karKanaÜM‚ tqaa Anya p`kar ko Eaimak jaOsao baZ,[-‚ raja¸ imas~I¸ basa–kMD@Tr‚ pÜsTmÝna‚ safa[--kma-caarI Aaid iba`Tona mÜM Baart sÜ ja%qÜ ko ja%qÜ AanÜ Sau$ hÜ gae qÜ ijanakI BaaYaa pMjaabaI qaI. [na EaimakÜM ko pirvaar baD,o AÝr saMyau@t qÜ. [nhÜMnÜ yahaM Aato hI ApnaI maanaisak AÝr saaMsÌitk saurxaa kÜ Qyaana mÜM rKto hue saa]qaha^la‚ [-sTlaMdna‚ vaulavarhOmpTna‚ barimaMGama‚ mÝnacÜsTr‚ glaasgaÜ Aaid jÝsÜ ]VÜga–QaMQaÜM AÝr vyaapairk saMBaavanaaAÜM vaalaI jagahÜM pr Gar-pirvaar‚ gaurWara Aaid jamaato–banaato hue eosÜ samaaja kI saMrcanaa kI ijasamÜM svatM~$p sÜ svadoSaI ZMga sÜ rhto hue AiQak sÜ AiQak QanaÜpaja-na kI sauivaQaa hÜ sako. ApnÜ baala baccaÜM kÜ AMga`oij,ayat sÜ bacaa kr rKnÜ mÜM hI vao salaamatI maanato qÜ. poT mÜM rÜTI pD, rhI hO qÝlaI mÜM pOsÜ Aa rho hOM yahI ]naka sabasÜ baD,a sauK qaa. gaurWaro mÜM ]nako baccaÜMM kÜ gaurmauKI ga`Mqa saahba ko paz ko ilae AvaSya isaKa[- jaatI qaI¸ jaao ]nako Qaaima-k pirvaoSa ko AnaukUla qaI.

[na saIQÜ–saaQÜ EamajaIivayaÜM kÜ AMgÜ`j,aI BaaYaa na Aanaa‚ AMga`oj,aÜM ko ilae AcCa Ka,saa isar dd- bana gayaa. jaldI hI AMga`oj,aI sarkar nÜ AnauBava ikyaa ik yÜ p`vaasaI baImaar pD,nÜ pr ApnÜ AMga`oj,a Daº sÜ saMp`oYaNa nahIM kr pa rho hOM‚ [nako baccÜ skUlaÜM iSaxakÜM AÝr saaiqayaÜM sÜ saMp`oYaNa na kr panÜ ko karNa pZ,a[- mÜM pICo rh jaa rho hOM. ]nhÜMnÜ doKa saMp`oYaNa na hÜnÜ ko karNa samaaja mÜM tnaava BaI baZ, rha hO saaqa hI eiSayana [imaga`oMT pirvaar pirvÜSa‚ BaaYaa AÝr maanaisakta ko karNa AsauivaQaa‚ Alagaava va ]%pID,na ka jaIvana vyatIt kr rha hOM. At: ]nhÜM nÜ 60vaIM ko dSak mÜM Da@TraoM‚ nasaao-M AÝr TIcaraoM kÜ ek saIimat saM#yaa mÜM kD,o inayaM~Na ko saaqa iba`Tona mÜM AanÜ ka AnaÝpcaairk inamaM~Na idyaa. 

[sa baar Baart sÜ saaxar AÝr pZ,a ilaKa ihndI ko saaqa ivaiBanna BaaYaa BaaiYayaÜM ka tbaka Aayaa jaÜ ihndI baÜlata AÝr samaJata qaa. [na laÜgaÜM ka Aagamana iba`Tona mÜM sana\ 1960 ko AMitma carNa mÜM AarmBa huAa. yÜ ihndI BaaYaI AMga`j,aIdaM bauiwjaIvaI Da@Tr‚ eka]MTonT‚ iSaxak AÝr [MjaIinayar Aaid qÜ jaÜ ApnÜ kÜ ]cca vaga- ka samaJato qÜ AÝr phlÜ Aae hue EamajaIivayaÜM sÜ dUrI banaae rKnaa caahto qÜ. [sa trh yÜ p`vaasaI BaartIya hr trh ko Alagaava AÝr ivaBaajana kI maanaisakta ApnÜ saaqa lÜkr Aae AMga`oj,aI saahbaI jaIvana kI AakaMxaa ko saaqa… yaanaI AMga`oj,aÜM ko vÜ maanasa pu~ ijanako maistYk mÜM AMga`ojaI phlÜ sÜ hI EÜYzta kI Civa banaae hue qaI. [nako irha[Sa ko sqaana dUr–dUr qÜ. yaanaI yÜ laÜga ApnaI ivaSÜYa baistyaaM banaanÜ mÜM $ica nahIM rKto qÜ. yÜ p`ÜfoSanala BaartIya iCTpuT yahaM-vahaM AMga`ojaÜM ko baIca samaRw [laakÜM mÜM rhnÜ lagÜ‚ jahaM^ [nakÜ ApnÜ p`ÜfoSana kI naÝkrI imalaI. [nhoM AMga`oj,aI BalaIBaMait AatI qaI AÝr yÜ bahut mah%vaakaMxaI qÜ. [nhaoMnao payaa ik iba`Tona mÜM paMva jamaanÜ ko ilae [nako baccaÜM kÜ sqaanaIya AMga`oj,a baccaÜM sÜ p`itWidta krnaI hÜgaI¸ At: yÜ laÜga ApnÜ GarÜM mÜM baccaÜM ko AMga`oj,aI baÜlanao lagao. [sa samaya tk [MglÝMND ek BaaYaa AaOr ek saMsÌit vaalaa doSa qaa. 

]sa samaya ihndI ko pzna–pazna ka ivacaar bahut hI kma laÜgaÜM ko mana mÜM Aayaa. kuC ihndI p`omaI baccaÜM kÜ qaÜD,I bahut ihndI Gar yaa maMidrÜM mÜM pZ,ato rho. duBaa-gyavaSa ]na idnaÜM iba`Tona kI iSaixakaeM BaI baccaÜM ko AiBavaaivakÜM kÜ raya dotI qaIM ik yaid Aap ApnÜ baccaÜM sÜ Gar pr ApnaI BaaYaa mÜM baÜlÜMgÜ tÜ baccaa skUla mÜM AMgao`j,aI pUro AiQakar sÜ nahIM baÜla paeogaa AÝr [saka Asar ]nako prIxaafla pr pD,ogaa. caUMik yÜ mah%vaakaMxaI maata–ipta iksaI trh ka kÜ[- Ktra maÜla nahIM lÜnaa caah rho qÜ. At: ]nhÜMnÜ Gar pr AMga`oj,aI baÜlanaa hI ]icat samaJaa.

yah BaI sahja AaOr svaaBaaivak hO ik ijasa doSa mÜM Aap rhto hOM ]sa doSa kI kama–kajaI BaaYaa hr iksaI kÜ AanaI AaSyak hÜtI hO. At: AMga`ojaI na Aanaa yahaM BaI ek trh sÜ ipCD,opna kI inaSaanaI hÜ ga[-. hr kÜ[- sabasÜ phlÜ ApnaI AMga`ojaI kÜ hI traSanaa caahta qaa. baccaÜM ko saaqa AMga`oj,aI baÜlanÜ sÜ ek pMqa dÜ kaja isaw hÜto qÜ. kaManavÜlqa [MsTIT\yaUT mÜM ]na idnaÜM vayaskÜ ko ilae 'ha] Tu spIk gauD [MgailaSa' kI kxaa lagatI qaI. Saama kÜ bahut sÜ sajaga maata–ipta [na kxaaAÜM mÜM jaato qÜ. At: QaIro QaIro ihndI pirvaarÜM sÜ  ihndI sahja hI lauPt hÜnÜ lagaI. 

]na idnaÜM yaid kÜ[- ihndI baÜlata yaa pZ,ta tÜ vah ApnÜ Sayana kxa mÜM Aqavaa Gar ko AMdr. saava-jainak sqalaÜM pr ihndI baÜlanÜ mÜM laÜgaÜM kÜ lajjaa saI AatI qaI. AMga`oj,aÜM kÜ BaI ]na idnaÜM saava-jainak sqalaÜM mÜM isavaae AMga`oj,aI ko AÝr kÜ[- BaaYaa saunanÜ kI Aadt nahIM qaI At: saava-jainak sqalaÜM pr iksaI AÝr BaaYaa mÜM baÜlanaa AiSaYT maanaa jaata qaa. 

Aaja samaya badla cauka hO. [MglÝND mÜM saBaI ivadoSaI BaaYaaeM Kula kr saava-jainak sqaanaÜM pr baÜlaI jaatI hO. sana\ 2002 mÜM ihndI saimait ko inamaM~Na pr laMdna Aae p`isaw saaih%yakar kmalÜoSvar jaI jaba sT/oqama mÜM KrIdarI kr rho qÜ tÜ dukanadar nÜ ]naka saamaana pOk krto AM^ga`oj,aI mÜM kha‚ 
'tuma BaartIya hÜ‚ mauJÜ BaartIya psaMd hOM [sailae mÝ tumhoM dsa p`itSat ka CUT dota hUM.' 
'AÜh² tumhoM ihndI AatI hO @yaaÆ' kmalÜSvar jaI nÜ CUTto hI pUCa
'nahIM‚ [tnaI tÜ nahIM AatI. mÝM [j,ara[la ka hUM. hma ihndI iÔlmÜM doKto hO.'
mÝMnÜ ifr kmalÜoSvar jaI ka saaihi%yak pircaya tqaa ]nako iÔlmaÜ ka pircaya ]sÜ idyaa toa ]sanÜ ]nhoM saamaana AÝr sasto dr pr idyaa.

calato samaya kmalaoSvar jaI khnÜ BaI lagÜ ik [sa baar tÜ laMdna yaa~a mÜM AMga`oj,aI baÜlanÜ ko Avasar hI nahIM imalÜ. hO na maj,aodar baat² 

bahrhala saatvaI dSak ko AMt mÜM [-sT AÍIka sÜ [dI AamaIna Wara KdoD,o gae [-sT AÍIkna BaartIya iba`Tona Aae jaÜ ApnÜ Aap kÜ BaartIya nahIM '[-sT AÍIkna eiSayana' khtoo qÜ. ]nako ilae iba`Tona mÜM phlÜ sÜ rh rho p`vaasaI BaartIya jaÜ Baart sÜ saIQÜ Aae qÜ 'gavaaMDo' qÜ yaanaI gaMvaar qÜ. vÜ ]nho ApnÜ samakxa nahIM maanato qao AÝr ]nasÜ rÜTI–bÜTI ka irSta BaI nahIM krto qao. [-sT AÍIkna p`vaasaI BaartIyaÜM ko pasa AcCI baÜlacaala vaalaI AMga`oj,aI BaaYaa ko saaqa vyaapar ko ilae pOsaa qaa‚ jaÜ vaÜ ApnÜ saaqa [-sT AÍIka sÜ laae qÜ. ]nhÜMnÜ pOsÜ ko bala pr nyaUj,a ejÜnT‚ farmÜsaI‚ AÝr pÜsT Aa^ifsa Aaid ka vyaapar AMga`oj,aÜM sÜ ApnÜ haqa mÜM lÜ ilayaa. caUMik ]nakI AMgÜ`j,aI kI pkD, Aama p`vaasaI BaartIyaÜ sÜ AcCI qaI At: vÜ ApnÜ AapkÜ AMgÜj,aÜM ko k,rIba samaJato qÜ. sa%tr‚ AssaI AÝr nabbÜ ko dSakÜM mÜM BaartIya cÜhro iba`iTSa samaaja ko hr tbako mÜM idKnÜ hI nahIM CanÜ BaI laga gae. AMga`oj,aÜM kÜ p`vaasaI BaartIyaÜM ko apsaI Alagaava yaanaI K,omÜM kÜ[- maa[nÜ nahIM rKto qÜ hr BaUrI camaD,I ]sako ilae [MiDyana hÜta qaa. flat: AazvaI AÝr navaIM dSak tk [-sT AÍIkna eiSayana AÝr p`vaasaI BaartIya samaaja AavaSyaktanausaar ek maMca pr AanÜ lagÜ. yah vah samaya qaa jaba iba`Tona mÜM [-sT AÍIkna p`vaaisayaÜM ko AanÜ sÜ BaUrI camaD,I kI sakara%mak Sai@t baRht$p mÜM naj,ar AanÜ lagaI. jaÜ baad mÜM klyaaNakarI isaw hu[-. 

hma yaid tulanaa%mak dRiYT sÜ doKo tÜ iba`Tona mÜM ihndIBaaYaI Anya BaartIya BaaYaaAÜM kI tulanaa bahut kma hMO AÝr jaÜ hOM vÜ BaI AsaMgaizt AÝr saamaMtI jaIvana ko AadI hOM. ifr BaI yaUºkoº ko tkrIbana saBaI p`vaasaI BaartvaMiSayaÜM kI saMpk- BaaYaa phlÜ nambar pr AMga`oj,aI AÝr dUsaro nambar pr ihndI hI rhI. vÝsÜ BaI Baart kI lagaBaga saBaI baÜilayaÜM ko vyaakrNa AÝr maUla Sabd Aapsa mÜM kaÔI imalato–jaulato sÜ hO. phlaI pIZ,I ko gaujaratI AÝr pMjaabaI baÜlanÜ vaalÜ BaI ihndI baÜla lÜto hOM @yaÜM ik vÜ ihndI iflmÜM doKto hOM ihndI gaanÜ saunato AÝr gaato hOM. Aaja jaba kBaI ihndI ka kÜ[- ]%sava hÜta hO tÜ lagaBaga saBaI BaartvaMSaI samaana$p sÜ ApnaI $ica ko Anausaar ]samÜM Baaga lÜto hO yaa lÜnÜ ka p`yaasa krto hOM. baIsavaIM sadI ko AMitma carNa sÜ tkrIbana saBaI p`vaasaI BaartIya AnaÝpcaairk$p sÜ saamaaijak ]%savaÜM‚ %yaÜharÜM Aaid pr ivaiBanna esaÜisaeSana‚ saÜsaa[TI‚ BaaYaa saimait‚ ihndI saimait AÝr Anya ihndI saMsqaaAÜM ko JaMDo ko tlÜ eki~t hÜnÜ lagÜ hOM. 

[sa sauKd saMyaaojana ko baavajaUd ihndI ko pzna–pazna AÝr lÜKna mÜM p`vaasaI BaartIyaÜ kI na[- pIZ,I ko saaqa bahut samasyaaeM^ hOM. yÜ samasyaae manaÜvÝ&ainak‚ saamaaijak AÝr rajanÝitk tInaÜM hI str pr hOM. AM^ga`oj,aI kI p`BaavaSaalaI iSaxaa–pwit‚ pirisqaityaaM‚ pirvÜSa‚ saamaaijak gazna‚ svaaqaI-‚ AsaihYNau rajanaIit‚ vÝSvaIkrNa‚ vyai@tgat mah%vakaMxaaeM‚ p`vaasa kI jaiTla ivaYamataeM‚ naslaBÜd‚ rMgaBÜd‚ AÝr sabasÜ baZ,kr saidyaÜM puranaI AMga`oj,aI ko vaca-sva kI maanaisak gaulaamaI AÝr Gar ko AMdr kI dÜhrI saByata ihndI ko Aist%va kÜ lauPtp`aya: krnÜ mÜM samaqa- maalaUma hÜto hO. 

vastut: p`vaasaI BaartIyaÜM ko GarÜM mÜM ³ivaiBanna krNaÜM sÜ- ivaSÜYa kr iptRsa%ta AÝr rÜj,aIrÜTI ko karNa´ jaIvana ko dÜhro maanadMND ko saaqa dÜhrI saByata ivakisat hu[- AÝr [sako dbaava AÝr 'knFyaUj,ana' nÜ BaI na[- pIZ,I kÜ ihndI ko pznapazna AÝr lÜKna sÜ ivamauK kr rKa hO. yaVip Anya saBaI xÜ~ÜM mÜM hmaarI na[- pIZ,I tIva` gait sÜ AagÜ baZ, rhI hO prMtu ihndI ko pznapazna ko xÜ~ mÜM ABaI BaI ]dasaInata hO. iba`Tona ko hr xÜ~ mÜM BaartIya Apnaa mah%vapUNa- sqaana banaa rho hO. doKa jaae tÜ iba`Tona mÜM p`itvaYa- 80 p`itSat eiSayaa[- maUla ko Ca~ ]cca iSaxaa p`aPt krto hO AÝr ]namÜM EÜYztma ]plaibQa BaartIya Ca~ÜM kI hÜtI hO. Aaja pUro iba`Tona mÜM vyaapar AÝr ha[--Ôa[- vyavasaaya mÜM ]ccasqa pdÜM pr BaartIya Cae hue hO. Da@Tr‚ caaTo-D eka]MToMnT‚ eDvaÜkoT‚ ÔamÜ-isasT‚ vyaapar tqaa iba`iTSa isaivala saiva-sa jÝsÜ hr xÜ~ mÜM safla BaartIya cÜhro baD,I tadad mÜM naj,ar Aato hO. 

yaUºkoº ko Aap`vaasaI BaartIyaÜM kI na[- pIZ,I kI samasyaa ifjaI‚ i~inadad‚ saUrInaama AÝr maa^irSasa ko BaartvaMiSayaÜM sÜ iBanna hO. yaUºkoº ko BaartvaMSaI Qana‚ sauivaQaa AÝr AcCo jaIvanastr ko ilae ApnaI [cCa sÜ doSa kÜ CÜD, kr yahaM Aae qÜ. paScaa%ya jaIvanastr‚ ivapula Qana saMcayana AÝr sauivaQaa hI ]naka laxya qaa. iba`Tona ko p`vaasaI BaartIyaÜM nÜ yahaM laxmaI jaI kI eosaI Ìpa pa[- ik ]nhMo pICo plaT kr doKnÜ kI AavaSyakta nahIM pD,I. haM jaba Qana Qaanya AÝr saba sauK ]nhoM imala gayaa tÜ jaD,ÜM kI AÜr laÝTnÜ kI BaI sauiQa Aa[- AÝr tBaI BaaYaa AÝr saMsÌit kI BaI yaad Aa[-.

bahut sÜ na[- pIZ,I ko yauvaa AM^ga`oj,aI ko vaca-sva ko karNa hInaga`inqa‚ saUxma rMgaBÜd evaM [MsaTIT\yaUSanala roisaj,ama sÜ laD,nÜ ko ilae SvÜt jaIvanasaaqaI cauna lÜto hO‚ AÝr eosaa samaJato hO ik AMga`oj,a jaIvana saaqaI ]nhoM iba`iTSa samaaja kI baunaavaT kÜ samaJanÜ‚ AÝr ]samÜM p`vÜSa krnÜ mÜM AcCI sauivaQaaeM mauhOyaa kra sakto hO. k[- eosÜ p`yaÜga safla BaI hÜto hOM. ima@sa mÝirjÜj,a BaI [sa trh ihndI ko pznapazna ko baIca rÜD,a bana jaata hOM. yaUM BaI [MglÝMND mÜM ABaI BaI k[- eoosÜo vyavasaaya hOM ijanamÜoM p`vaaisayaÜM ka p`vÜSa nahIM huAa hO. eosÜ vyavasaaya mÜM p`vÜSa panÜ AÝr sqaana banaanÜ ko ilae yauvakvaga- Saa^T-kT ko ilae sqaanaIya yaanaI AMga`oj,a jaIvanasaaqaI ka caunaava jaanÜ AnajaanÜ kr lÜta hO. flat: AMga`oj,a jaIvanasaaqaI ko saaqa ]nakI BaaYaa evaM saByata sahja hI ]sa doSa kI hÜ jaatI hO ijasa doSa mÜM vÜ janma lÜto hO rhto hO AÝr ijasa doSa ka ]naka jaIvana saaqaI hO. At: [sa trh ko pirvaar mÜM BaartIya saByata AÝr BaaYaa dÜnaÜM ka ivalaya iba`Tona ko p`BaavaSaalaI BaaYaa AÝr saMsÌit mÜM hÜ jaata hO. 

yaUM bahut sÜ p`vaasaI ga,OrkanaUnaI BaartIya naÝjavaana maa~ bata-inayaa kI naagairkta panÜ ko ilae BaI 'ima@samÝirja' kr lÜto hOM. eosÜ ivavaah AiQakaMSa sauivaQaa ko ilae hÜto hO. AÝr ifr yahI sauivaQaa ]nako jaIvana mÜM vaMSaanaugat jaD,ÜM sÜ yaanaI BaaYaa evaM saMsÌit sÜ kT jaanÜ kI jaIvaMt kD,I BaI bana jaatI hO. puranaI pIZ,I ko p`vaasaI BaartIyaÜM ko mana mÜM baccaÜM kÜ ApnaI BaaYaa isaKanÜpZ,anÜ kI lalak [sailae rhI hO ik baccÜ jaba Baart jaaeMgÜ tÜ dada dadI AÝr tayaa caacaa ko baccaÜM sÜ sahjata sÜ ihndI mÜM saMp`oYaNa kr sakoMgܲ pr Aba vah lalak nahIM rhI [sailae ik Baart mÜM Aba phlÜ sÜ BaI khIM AiQak AMga`oj,aI ka baÜlabaalaa hO. tk,rIbana saBaI baccÜbaUZ,o naÝjavaana AMga`oj,aI sÜ vaaik,f hO jaÜ ApnÜAap mÜM AcCI baat BaI hO. prntu [sako karNa vah ApnÜ Aap kÜ '[laIT'‚ pZ,a ilaKa AÝr samaRw samaJÜ‚ AÝr ]sasÜ hIna ga`MqaI pnapo yah naadanaI AÝr icaMta kI BaI baat hO. 

iba`Tona mÜM maatRBaaYaa kI isqait sajaga p`vaaisayaÜM ko ilae sada sÜ icaMta ka ivaYaya rha hO. saamaanya$p sÜ Aaja BaI ihndI bahut sÜ laÜgaÜM ko ilae kma pZ,oilaKo AÝr AÝrtÜM kI BaaYaa hO ijasÜ p`vaasaI pICo CÜD, Aayaa qaa. hIna ga`MiqayaÜM ko karNa kma hI BaartIya eosÜ hOM jaÜ gava- sÜ khto hO ik ]nako baccaÜM kÜ ihndI AatI hO. AiQakaMSa yahI khto saunÜ gae hO AÜh² hmaaro baccÜ kÜ ihndI nahIM AatI hO‚ yaa AatI tÜ hO pr baÜlato nahIM hO yaa baccÜ ihndI samaJa tÜ lÜto hO pr baÜlanÜ mÜM Samaa-to hOM. saca baat tÜ yÜ hO ik baccÜ ihndI mÜM kho gae SabdÜM ko kovala Baavaaqa- hI samaJa pato hOM At: ]%tr AMga`oj,aI mÜM doto hO. ihndI ko ek dÜ vaa@ya samaJa lÜnaa ihndI jaananaa nahIM hO. ihndI ka Sabd BaMDar A%yaMt ivaSaala AÝr ivastRt hO. ikMtu [na saba ko pICo AiBavaavakÜM kI ]dasaInata‚ AMga`oja,I kao AavaSyakta sÜ AiQak mah%va donaa AÝr ]naka Ait samaRw svaaqaI- samaaja hI kark hO.

bahrhala kuC baccaÜM kÜ Baart AanÜjaanÜ sÜ AÝr BaartIya iÔlmÜM doKnÜ sÜ qaÜD,I bahut TUTIfUTI dosaI BaaYaa Aa hI jaatI hO. Aba rhI pZ,nÜ kI baat vah tÜ bahut mauiSkla hO. ifr BaI [MglÝMD mÜM baccaÜM kÜ maatRBaaYaa pZ,a[- jaatI hO. mauT\zI Bar p`itbaw saMskarI laÜga saPtahaMt pr maMidrÜM‚ GarÜM AÝr skUlaÜoM Aaid mÜM baccaÜM kÜ dosaI BaaYaaeoM pZ,anÜ kI sauivaQaa ]plabQa krato hO. BaartIya baccaÜM ko saaqa k[- AMga`oj,a yauvak­yauvaityaaÐ BaI baD,I p`itbawta ko saaqa BaartIya BaaYaaeM pZ,to hO. ihndIBaaYaI pirvaarÜM mÜM ihndI pZ,nÜ ko p`it kuC ivaSÜYa ]%saah nahIM hO. AiQakaMSa maaÐ-baap p`yaasa krko baccaÜM kÜ sqaanaIya kond`ÜM mÜM lÜ jaato hO. kuC baccÜ tÜ jaldI hI har maana lÜto hO ik pUva-jaÜM kI BaaYaa ihndI ko pZ,nÜ sÜ kuC imalanaaimalaanaa tÜ hO nahIM ifr ]sakÜ pZ,nÜ mÜM samaya @yaÜM gavaaMyaa jaae. yaanaI ]nako mana mÜM maatRBaaYaa ko ilae kÜ[- sammaana yaa saMskar nahIM hO basa maaÐ-baap ko dbaava sÜ saPtahaMt kI kxaa mÜM haj,arI lagaa doto hOM. ihndI Aaja BaI Apnaa Baavanaa%mak AÝr kamakajaI mah%va nahIM banaa pa[- hO yaanaI ihndI kamagarI‚ dFtrI AÝr rÜj,aIrÜTI sÜ nahIM jauD, sakI. [sa ko ilae kÝna ijammÜdar hOÆ

iba`Tona ko GarÜM mÜM maataipta svayaM hInaga`Miqa ko karNa BaaYaaAÜM kI iKcaD,I krto hue AMga`oj,aI mÜM hI baccaÜM sÜ saMp`oYaNa krto hOM. At: baccÜ pUNa- ihndI AÝr samaRw vaa@yaivanyaasa sÜ piricat nahIM hÜ pato hOM. p`vaasa mÜM rh rho maataipta ApnÜ kaya-vyavahar sÜ BaI maatRBaaYaa ko p`it vah sammaana nahIM p`gaT krto hO jaÜ baccaÜM ko mana mÜM ihndI BaaYaa ko p`it p`oma jagaae saaqa hI yah BaI khnaa Anauicat nahIM hÜgaa ik ihndI saIKnÜ ko ilae yahaM sahI pirvÜSa AÝr ]pyaÜigata nahIM hOM prMtu ifr BaI ihndI p`oimayaÜM ko p`yaasa jaarI hOM.

vastut: yah du:K kI baat hO ik hmaarI maatRBaaYaa ihndI ka kamakaj,aI maUlya doSa evaM ivadoSa mÜM nahIM ko barabar hI hÜta jaa rha hO. yaid ihndI rÜj,agaar donÜ mÜM Asamaqa- hO tÜ [sa ]pBaÜ@ta saMsÌit AÝr baajaarIkrNa ko maahÝla mÜM vah Aama AadmaI kÜ falatU hI p`tIt hÜtI hO. ihndIo saIKnaa [sa rOT rosa ko j,amaanÜ mÜM Aama AadmaI kÜ samaya ka du$pyaÜga hI lagata hO. AiQakaMSat: SvÜtvaNa- ko laÜgaÜM ko ilae Aba ihndI‚ ihndustainayaÜM kI phcaana nahIM hO bailk vah isamaT kr saaD,I‚ samaÜsaa AÝr saMgaIt pr ATk ga[- hOM. [sa trh hma BaaYaa saMsÌit AÝr jaD,ÜM sÜ k[--k[- idSaaAÜM mÜM kT rho hO. 

iba`Tona Aba tk ek BaaYaa vaalaa doSa rha hO mau#yaQaara ko skUlaÜM mÜM ABaI tk kÜ[- Anya BaaYaa nahIM pZ,a[- jaatI qaI. ipClÜ dÜ dSakÜ sÜ mau#yaQaara ko skUlaaMo mÜM Anya BaaYaaAÜM ³kmyaUinaTI lÝgaueja´ ko pZ,anÜ kI vyavasqaa saM#yaa ko AaQaar pr kI ga[-‚ prMtu [samÜM BaI gaujaratI‚ pMjaabaI AÝr ]dU- kÜ hI p`mauKta imala sakI @yaÜMik ihndI BaaYaI ek jagah nahIM basÜ hOMO. ihndIBaaYaI iba`Tona ko ivaiBanna BaagaÜM mÜM ibaKro iCtro hO. ihndI Ca~ÜM kI saM#yaa Aama skUlaÜM mÜM tkrIbana naa ko barabar hO. 

ifr BaI kuC ihndI p`omaI Ca~ samaya samaya pr maatRBaaYaa mÜM saIinayar kOimba`ja yaa laMdna baÜD- kI prIxaa iCTpuT p`a[vÜT saMsqaaAÜM sÜ doto rho hO AÝr pasa BaI hÜto rho hO. naÝkrI ko ilae BaI Anya ivaYayaÜM kI trh hI maatRBaaYaa ihndI kI jaIºsaIºesaºsaIº yaanaI ha[- skUla evaM 'e' lÜvÜla yaanaI [MTrmaIiDeT kI vahI maanyata hO jaÜ Anya ivaYayaÜM kI hO pr Ca~ evaM ]nako maata ipta ihndI kÜ Anya ivaYayaÜM ko samakxa ek ivaYaya na maana kr svayaM hI ]saka AvamaUlyana krto hOM. doKa jaae tÜ [sa Aqa- mÜM ihndIBaaYaa kI rÜj,agaarI p`asaM^aigakta hO ikntu hmaarI A&anaI‚ baajaarI AÜCI AÝr saMkINa- manaÜvaRit hI ]sÜ rÜj,agaarI kI p`asaaMigakta sÜ jaÜD,nÜ nahIM do rhI hO. yaVip Aaja BaI iba`iTSa samaaja maoM kÜT- mÜM‚ Asptala mÜM AaOr puilasa vyavasqaa mÜM ihndI ko Anauvaadk AÝr duBaaiYayao kI AavaSyakta hÜtI hO. k[- Anya naÝkiryaÜM ko saaxaa%kar mÜM dosaI samaudaya kI BaaYaa jaananaa laaBakarI AÝr AavaSyak payaa gayaa hOM. 

kuC sajaga‚ A%yaMt sacÜt p`vaasaI maataipta Gar mÜM nanhoM baccaÜM sÜ ihndI mÜM saMvaad sqaaipt krnÜ ka saayaasa p`yaasa krto hOM. prMtu yÜ baccÜ BaI p`a[marI iSaxaa samaaPt krto krto sahja hI pirvÜSaanausaar AMga`oj,aI mÜM javaaba donaa sauivaQaajanak pato hO AaOr: QaIro QaIro AiQakaMSa ihndIBaaYaI AMga`oj,aI ko vaca-sva kÜ hI samaip-t hÜ jaato hO. ihndI BaaYaaBaaiYayaÜM kI saM#yaa bata-inayaa^ mÜM [tnaI kma hO ik ]sako p`yaÜga ko Avasar samaaijak $p sÜ bahut kma imalato hOM AÝr yaid imalato BaI hO tÜ phlaI maulaakat mÜM AÝpcaairk BaaYaa AMga`ojaI ka hI p`yaÜga ]icat samaJaa jaata hO. pircaya ko baad AiQakaSat: AÝpcaairk BaaYaa ka sqaana Aa%maIya BaaYaa ihndI lÜ lÜtI hO‚ jaÜ ek AcCI baat hO. 

[MglÝND ko saBaI sqaanaIya pustkalayaÜM ko eqainak ivaBaaga mÜM maatRBaaYaa kI pustkoM AapkÜ imala jaaeMgaI. jahaÐ tk pZ,nÜpZ,anÜ kI baat hO ihndI kI rIDriSap bahut kma hO karNa batanÜ kI AavaSkta nahIM hO. Baart ko baD,o Sahr evaM samaRwvaga- svayaM ]sa isqait sÜ gauj,ar rho hO. pustkalayaÜM mÜM pustkÜM ka cayana laa[ba`oiryana krta hO. iksa trh kI iktabaÜM ka cayana hÜta hO‚ vah laa[ba`oiryana kI yaÜgyata AÝr $ica pr AaQaairt hÜta hO. ikntu yaid rIDriyap hI nahIM hO tÜ laa[ba`orI mÜM ihndI kI iktabaÜM ka rKnaa Aqa-Saas~ ko AnaukUla nahIM bÝzta hO. ifr BaI ihndI kI pustkoM [glÝMND ko hr pustkalaya mÜM AapkÜ imala jaaeMgaI‚ haMlaaMik ]nako pZ,nÜvaalaÜM kI saM#yaa SaUnya barabar hO.

laMdna ko [MiDyaaAa^iÔsa laa[ba`orI ikMgsaËa^sa mÜM Baart kI vÜ saba p`acaIna AÝr maQyayaugaIna pustkoM imala jaaeMgaI ijanakI Anya samakalaIna pustkÜM kÜ Baart mÜM dImak caaT ga[- hO. pustkÜM kI saurxaa AÝr rKrKava kÜ Qyaana mÜM rKto hue p`acaIna evaM AmaUlya pustkÜM kÜ yaUºkoº kI [sa laa[ba`orI nÜ ]nhoM maa[ËÜ iÔlma pr T/aMsÔr kr idyaa hO. mÜro ApnÜ baD,o iptamah saUÔI saMt mahYaI- iSavaba`t laala jaI kI 2‚500 pustkÜM mÜM sÜ tkrIbana 700 pustko¸ ijasamÜM kbaIr baIjak pr iTPpNaI BaI hO¸ Aba Baart mÜM khIM BaI ]plabQa nahIM hO‚ pr yahaM imala jaaeogaI. hO na maj,aodar baat² doSaivadoSa sÜ h,j,aarÜM ihndI evaM saMsÌt ko ivaWana yahaM sÜ p`amaaiNak saamaga`I SaÜQa ko ilae lÜ jaato hOM. Aaja BaI [MiDyaa Aa^iÔsa laa[ba`orI Baart sÜ baD,I saM#yaa mÜM pustkoM maMgaata hO.

ijana AMgÜ`j,aÜM nÜ hma pr dÜ saÝ saala rajya ikyaa hmaarI saByata saMsÌit AÝr BaaYaa kÜ dbaayaa kucalaa AÝr ]sÜ K%ma krnÜ ko ilae mÝkalÜ iSaxaa pwit ka AaivaYkar ikyaa vahIM AMga`oj,a Aaja yaUºkoº mÜM hma BaartIyaÜM kÜ ApnaI BaaYaa‚ saMsÌit AÝr saByata kÜ bacaae rKnÜ ko ilae saamaaijak str pr ³eqainak maa[naa^irTI kÜ´ sauivaQaa‚ Qana AÝr sqaana mauhOyaa BaI kra rho hO pr hma BaartIya ApnaI saMkINa- saamp`daiyak AÝr AÜCo manaÜvaRityaÜM ko karNa AiQakaMSa sauivaQaaAÜM ka du$pyaÜga kr rho hOM. 

Aaja [MglÝMND mÜM pcaasa sÜ }pr ko ]ma` vaalÜ BaartIya naagairkÜM kI saM#yaa kaÔI tadad mÜM hO. ]nhIM mÜM sÜ kuC sajaga laÜga na[- pIZ,I ko saaqa saba kuC KÜnÜ ko baad ]sÜ ifr sÜ panÜ ko ilae CTpTa rho hO. Aaja BaaYaa AÝr saMsÌit kÜ bacaanÜ ka jaao p`yaasa yahaÐ hÜ rha hO ]sasÜ baD,I AaSaa baM^QatI hO. p`sannata kI baat yah hO ik Aaja iba`Tona mÜM yaUºko ihndI saimait‚ gaItaMjaila bahuBaaYaIya samaudaya‚ kqaa yaUºkoº Ìit yaUºkoº Aaya- samaaja‚ ivaSva ihndU maMidr‚ [MiDyana kmyaUinaTI saMnTr‚ sanaatna Qama- skUla Aaid jÝsaI svÝixak saMsqaae j,aÜrSaÜr sÜ ihndI ko p`caar–p`saar evaM iSaxaNa mÜM ApnÜ–ApnÜ ZMga sÜ lagaI hu[- hOM. sauK kI baat hO yah hO ik BaartIya dUtavaasa ]nhoM samaya–samaya pr Apnaa pUra sahyaÜga do rha hO.

vastut: BaartIya ]ccayaÜga mÜM p`armBa sÜ hI iba`Tona mÜM Baart sÜ Aae AiQakairyaÜM ko baccaÜM AÝr AihndI BaaYaI vayaskÜM ko ilae ihndI kI kxaaeM AayaÜijat kI jaatI rhI hOM. 70 ko dSak mÜM EaI QamÜMnd` gaÝtma ka naama [saI saMd-Ba mÜM Aata hOM. sana\ 1984 sÜ ihndI p`caar p`saar naIit ko tht Baart sÜ ihndI AiQakarI cayainat hÜ kr iba`Tona AanÜ Sau$ hue. [na ihndI AiQakairyaÜM nÜ samaya samaya pr iba`Tona mÜM cala rhI ihndI kI svayaMsaovaI saMsqaaAÜM sÜ sampk- ikyaa tqaa ]nako kayaÜ- mÜM $ica laI ijasasÜ iba`Tona mÜM kama krtI [na svayaMsaovaI saMsqaaAÜM kÜ p`orNaa AÝr bala imalaa. vat-maana mÜM iba`Tona mÜM ihndI evaM BaartIya saMsÌit samanvaya ka kaya- Baart ko ivadoSa maM~alaya ko ihndI ivaBaaga Wara ikyaa jaata hO. ijasasÜ iba`Tona mÜM ihndI ko ]nnayana mÜM saMlagna laÜgaÜM ka manaÜbala baZ,ta hO. 

ihndI iSaxaNa yaid Aaja iba`Tona mÜM gaitmaana hO tÜ vah hO ]na svayaMsÜvaI AQyaapkÜM ko Aqak p`yaasaÜM sÜ ijanhoM laÜga jaanato BaI nahIM hO. eosÜ inasvaaqa- AÝr kt-vyainaYz ihndI iSaxakÜ nÜ ihndI iSaxaa kI maSaala kÜ GarÜM‚ maMidrÜM‚ saPtahaMt skUlaÜM‚ saÜsaa[TI ha^la AÝr [MiDyana esaÜisaeSana mÜM hr ivarÜQaI isqait mÜM jalaae rKa. [na laÜgaÜM nÜ hr dSak mÜM GarGar jaa kr baccaÜM kÜ [kTza kr ]nako AMdr ihndI ko p`it p`oma AÝr Aadr jagaanÜ ko ilae trhtrh ko papD, bÜlÜ hOM.

eosÜ iSaxakÜM kÜ Aadr donÜ ko ilae kuC naama mÝM yahaM lÜnaa caahUMgaI‚ jÝsÜ galaasgaÜ kI svagaI-yaa baalaa BasaIna‚ naa^iTGaMma ko bÝkuMznaaqa Samaa-‚ laMdna ko rama dasa gauPta‚ vÜd maÜhlaa‚ saudSa-na maÜihnd`a‚ rajÜnd` caÜpD,a Aaid. yÜ vÜ laÜga hOM ijanhÜMnÜ Apnaa saara jaIvana hI ihndI iSaxaNa AÝr BaartIya saMsÌit ko p`caar p`saar kÜ samaip-t kr idyaa. 

[na iSaxakÜM ko pasa 7vÜM AÝr 8vÜM dSak mÜM na tÜ kÜ[- paz\yaËma qaa na hI pustkoM. ]sa samaya fÜTÜ ka^pI kI BaI kÜ[- sauivaQaa ]plabQa nahIM qaI. eosÜ p`itbaw AQyaapk ]sa samaya hstilaiKt pustkÜM AÝr ApnÜ banaae paz\yaËmaÜM sÜ baccaÜM kÜ pZ,ato qÜ. ek trÔ sqaanaIya skUlaÜM mÜM AitsaaQana sampnna AMga`oj,aIiSaxaa dUsarI trÔ saaQana ivahIna maQya­yaugaIna ihndIiSaxaa baalakÜM ka mana lagÜ tÜ kOsÜÆ p`iSaxaNa na hÜnÜ ko karNa yÜ p`itbaw ihndI iSaxak ³[na iSaxakÜM ko pasa kÜ[- p`iSaxaNa nahI qaa´ ABaI tk yah BaI nahIM samaJa pae qÜ ik [na baalakÜM kÜ ihndI iWtIya BaaYaa kI trh pZ,a[- jaanaI caaihe. pirvÜSaanausaar [na baccaÜ kI p`qama BaaYaa ihndI nahIM AMga`j,aI hÜ caukI hÜtI hO. vastut: iba`Tona‚ AmÜirkI AÝr yaÜrapIyana ivaVaiqa-yaÜM kI BaaYaa[- AavaSyaktaeM^ AÝr samaJa‚ Baart‚ KaD,I AÝr lÝiTna AmÜirkna doSaÜM ko ivaVaiqa-yaÜM sÜ iBanna hÜtI hOM.

[saI saMdBa- ko AMtrgat mÝM Aap laÜgaÜM kÜ iba`Tona kI kuC CÜTIbaD,I mah%vapUNa- ihndI iSaxaNa saMsqaaAÜM sÜ pircaya krnaa mÝM AavaSyak samaJatI hUM. jÝsÜ‚ BaartIya ivaVaBavana‚ mahalaxmaI maMidr‚ [-ilaMga Aaya-samaaja‚ ihndU klcarla saÜsaa[-TI iÔncalÜ‚ ihndU klcarla saÜsaa[TI slaaAÜ‚ ihndI baala Bavana‚ ihndU saÜsaa[TI TUiTMga-laMdna‚ klaa inakotna naa^iTMGama‚ BaartIya ivaVaBavana mÝncÜsTr‚ gaItaBavana lÜsTr‚ dugaa--Bavana rMDola‚ EaIlÝND lÝMgauja ka^lÜja‚ pak-ha^la skUla‚ EaI ÌYNa maMidr vaulvarhOmpTna‚ ihndU-samaaja maMidr -roiDMga Aaid

70–80 ko dSak ko maQya mÜM jaba p`vaaisayaÜM kI dUsarI pIiZ,yaaM baD,I saM#yaa mÜM skUlaÜM mÜM AanÜ lagaIM tÜ AM^ga`oj,aI sarkar ko iSaxaaivadÜM kÜ mahsaUsa huAa ik [MglÝND QaIro QaIro bahusaaMsÌitk AÝr bahuBaaYaIya doSa hÜta jaa rha hO. At: ]sa samaya kI iSaxaamaM,~I EaImatI qÝcar nÜ iba`iTSa iSaxaa pwit mÜM maÝilak sauQaar ka p`yaasa ikyaa. ]sa samaya ko 'svaana irpÜT-' AÝr 'baulak irpÜT-' ko savÜ- nÜ yaUºko kÜ bahuBaaYaIya AÝr bahusaaMsÌitk doSa GaÜiYat kr idyaa‚ At: hÜma Aa^iÔsa sÜ p`vaasaI samaudaya ko sahayataqa- kaMana maako-T sÜ iSaxaa ivaBaaga kÜ Aaiqa-k sahyaÜga imalanÜ lagaa. iba`iTSa skUlaÜM mÜM BaartIya %yaÜOhar‚ [MTrnÜSanala [-vainaMga Aaid manaae jaanÜ lagÜ. ifr BaI mau#ya Qaara ko skUlaÜM mÜM ihndI pZ,anÜ kI kÜ[- vyavasqaa nahIM hÜ pa[- @yaÜM ik ABaI BaI sada kI trh ihndI BaaYaI Ca~ÜM kI saM#yaa skUlaÜM mÜM bahut kma rhI. haM skUlaÜM mÜM ihndI [MiglaSa kI 'Duela lÝMgaueja' vaalaI pustko‚ iD@SanarI‚ ihndI baÜlanÜvaalÜ duBaaYaIya sahayak TIcar‚ saUcanaa p~‚ AÝr saUcanaa p+ Aaid idKnÜ AarmBa hÜ gae. 

yahI vah samaya qaa jaba saaQaarNatyaa AsptalaÜM‚ puilasa caÝikyaÜM AÝr pustkalayaÜM Aaid mÜM BaI dÜ BaaYaaAÜM mÜM ilaKI saUcanaa p~ AÝr saUcanaa pT ko saaqa duBaaiYayÜ sahayak Aaid naj,ar Aanao Sau$ hÜ gae. skUlaÜM mÜM baccaÜM kÜ maatR-BaaYaa Wara AMga`oj,aI saIKnÜ mÜM sahayata imalanÜ lagaI. AMga`oj,a iSaxakÜM kÜ malTIklcarla ejaukoSana evaM p`vaasaI saByata pr [nasaiva-sa T/oinaMga Aaid imalanÜ lagaI. At: AMga`oj,a iSaxakÜ‚ Da@TrÜM vakIlaÜM Aaid kÜ ihndI saIKnÜ kI AaSyakta mahsaUsa hu[-. eosÜ mÜM ihndI mah%vapUNa- hÜ ]zI AÝr sqaanaIya vayaskÜM mÜM ivaiBanna karNaÜM sÜ ihndI pZ,nÜ AÝr ilaKnÜ kI p`orNaa imalaI. jagah jagah ihndI kI vayask iSaxaa ka p`yaÜjana hÜnÜ lagaa. 

mÝM ]sa samaya 'laMdna baarÜ maT-na' ko baIcahÜma skUla mÜM pZ,atI qaI. mÜrI bahuBaaYaIya yaÜgyata kÜ doKto hue mauJÜ bahusaaMsÌitk iSaxaa ka Baar saÝMpa gayaa. baad mÜM mÝM 'AlaI- [yarsa baayailaMgauAla TIma' kI DopuTI TIma laIDr banaI. ]sa samaya ihndI ko p`caar p`saar ko ilae mÝMnÜ ivaiBanna tlaÜM pr BaartIya samaudaya ko ilae k[- svÝicCk kaya- ike. yahI vah va@t qaa jaba mÝMnÜ 'laMDna baarÜ AaÔ maT-na' ko paz\yaËma ka Anauvaad ikyaa saaqa hI AMga`oj,a iSaxakÜM kÜ 'baayailaMgauAla' baccaÜM kI BaaYaa[- AÝr saaMsÌitk AavaSyaktaAÜM ko ilae ³ka^nÍonsa AÝr vak-Sa^ap Aaid ko Wara´ p`iSaixat AÝr sacÜt ikyaa. ]saI samaya mÝMnÜ 'ha] Tu iba`MgaAp baayailaMgauAla icalDo/na [na d iba`iTSa saÜsaa[TI' pr caar inabaMQa AÝr 'dIpk d baaskoT mÝMna' saIrIj,a kI paMca krIkulama kI sahayak iWBaaYaIya pustkoM ilaKI. ]saI baIca sqaanaIya iËsTla rÜiDyaÜ pr ihndI ko rivavaarIya p`saarNa ko kaya-ËmaÜM mÜM baccaÜM ko AiBavaavakÜM ko samasyaaAÜM ka samaaQaana ka kaya- BaI ikyaa. yahI vah samaya qaa jaba saMpUNa- iba`Tona mÜM bahusaaMsÌitk AÝr bahuBaaYaIya samaaja ko p`it ]%sau@ta AÝr $ica kI lahr ]zI. 

ihndI iSaxaa AaOr iSaxaNa saMsqaaeM

ipClao ek dao dSakaoM maoM ihndI BaaiYayaÜM ko )dya mÜM ApnaI BaaYaa ko p`it sammaana baZ,a hO. eiSayana ivaVaiqa-yaÜM mÜM BaI ApnaI BaaYaa AÝr saMsÌit ko p`it Aa%maivaSvaasa jaagaa. skUlaÜM‚ pustkalayaÜM AÝr ihndI sÜivayaÜM kÜ Aaiqa-k Anaudana imalaa khIM sadupyaÜga huAa tÜ khIM du$pyaÜga. vaastva mÜM yaid rcanaa%mak ZMga sÜ [sa Aaiqa-k Anaudana ka ]pyaÜga hÜta tÜ ihndI iSaxaNa ka ivakasa AÝr AcCa hÜta. 

1984–85 mÜM hue ek Anya irpÜT-' nÜ yah saaibat ikyaa gayaa ik [MglÝND mÜM pMjaabaI‚ gaujaratI AÝr ]dU- baÜlanÜ vaalÜ bahusaM#yak hO. ihndI ko Ca~ÜM kI saM#yaa Anya BaaYaaBaaiYayaÜM kI tulanaa mÜM bahut kma hO. At: ihndI ka Anaudana ek baar ifr bahut kma hÜ gayaa. vastut: [MglÝND mÜM Baart kI rajaBaYaa ihndI nahIM p`adoiSak BaaYaae AiQak pnapIM hOM. 

]na idnaÜM mau#yaQaara ko k[- skUlaÜM nÜ AaQauinak ivadoSaI BaaYaaAÜM ko tht ApnÜ paz\yaËma mÜM ihndI kÜ BaI sqaana idyaa. laMdna AÝr kOimba`ja ivaSvaivaVlayaÜM sÜ 'AÜ' AÝr 'e lÜvala' ³ha[- skUla AÝr [MTrmaIiDyaT´ kI ihndI kI prIxaaeM AarmBa kI ga[-M-. ikntu 1996 mÜM Ca~ÜM kI kmaI kI vajah sÜ koimba`ja nÜ ihndI kI prIxaaeoM 'ka^sT [foi@Tva' na hÜnÜ ko karNa baMd kr dIM tÜ bahut sÜ ihndI p`imayaÜM AÝr iSaxakÜM nÜ ]sÜ bahala kranÜ ka p`yaasa ikyaa ikntu AiQak ivaVaqaI- na imalanÜ ko karNa prIxaa bahala na hÜ sakI. Aaja BaI laMdna baÜD- sÜ jaIº saIº esaº saIº mÜM ihndI kI prIxaa hÜtI hO ³yaVip kOimba`ja kI prIxaa baMd hÜ caukI hO´ AÝr ijasakI maanyata iksaI BaI ivaYaya kI trh maanya hO. Aaja kuC BaartIya AÝr ivadoSaI baccÜ jaIº saIº esaº saIº yaanaI ha[- skUla kI prIxaa mÜM saimmailat hÜto hOM AÝr pasa BaI hÜto hOM. ikMtu jÝsaa ik mÝMnÜ phlÜ kha hO baarhvaIM kI prIxaa idnaÜM-idna prIxaaiq-ayaÜM ko igartI hu[- saM#yaa ko karNa samaaPt hoatI jaa rhI hO.

Aaja jaba ik kOiba`ja kI 'e lÜvÜla' kI prIxaa rd\d kr dI ga[- hO tÜ BaI laMdna baÜD- ko prIxaaAÜM ko saharo ihndI ko bahut sÜ samaip-t laÜga ihndI iSaxaNa ka kaya- saaPtahant ko skUlaÜM mÜM pUro manaÜyaÜga sÜ kr rho hO.

laMdna ko svaasa‚ Aa^@saÔÜD- AÝr kOimba`ja ivaSvaivaValayaÜM mÜM snaatk str pr ihndI kI pZ,a[- AÝr SaÜQa kaya- maQya kala sÜ lÜkr Aaja tk hÜ rha hO. [na ivaSvaivaValayaÜM mÜM Baart ko ilae AÝpinavaiSak kala mÜM rajya kaya- krnÜ ko ilae baD,obaD,o AÝpnaIvÜiSak $ica ko AMga`oj,a AÝr yaUrÜipyana rajanaIit&ÜM‚ ÔÝijayaÜM‚ vyaapairyaÜM‚ SaÜQa kta-AÜM nÜ maQyakalaIna samaya mÜM ihndI AÝr saMsÌt pZ,I. Aaja BaI [na p`isaw ivaSvaivaValayaÜM mÜM ivadoSaÜM sÜ Aae Ca~ SaÜQa‚ snaatk AÝr snaatkÜ%tr iSaxaa ko ilae p`vÜSa lÜto hO. 
ivaSvaivaValayaÜM ka saMdBa- Aato hI iba`Tona kI ek bÜhd KUbasaUrt AaQauinak yaUinavaisa-TI ]BartI hO vah hO 'yaÜk- yaUinavaisa-TI'. yaa^k- yaUinavaia-TI kI sqaapnaa 1966 mÜM ivaSÜYakr ihndI ko p`caarp`saar ko dRiYTkÜNa sÜ kI ga[- qaI. [sa ivaSvaivaValaya mÜM ihndI mÜM $ica rKnÜ vaalaÜM kÜ ihndI pZ,anÜ ko p`SaIxaNa ko saaqa ihndI BaaYaa AÝr ihndI vyaakrNa pr SaÜQa Aaid krnÜ kI BaI sauivaQaa dI ga[- qaI AÝr yah sauivaQaa yaa^k- ivaSvaivaValaya ko pasa ABaI BaI hO.

yaa^k- ivaSvaivaValaya nÜ ipClÜ dSakÜM mÜM ihndI ko p`caar p`saar ko ilae k[- mah%vapUNa- kaya- ike‚ 1973 mÜM [sa ivaSvaivaValaya ko t%vaaQaana mÜM 'ihndI pirYad' kI sqaapnaa kI ga[-‚ 'pirYad' nÜ bahut sÜ AMga`oj,a AÝr BaartvaMSaI Ca~ÜM mÜM ihndI AÝr BaartIya saMsÌit ko p`it jaaga$kta pOda kI. saÝBaagya sÜ ]nhIM idnaÜM Baart sarkar nÜ ifjaI‚ maa^irSasa‚ saUrInaama‚ iT/inaDaD evaM saaMsÌitk samaJaÝto vaalÜ doSaÜM ko Ca~ÜM kÜ ihndI&anavaQa-na AÝr iSaxaNa ko ilae Ca~vaRit donaa Sau$ ikyaa. yaÜk- ivaSvaivaValaya ko ihndI ivaBaaga ko AQyaxa EaI mahond` vamaa- ko saaqa-k p`yaasaÜM sÜ 1978 mÜM ivaSvaivaValaya str pr Baart sarkar Wara [MglÝND kÜ BaI dÜ Ca~ vaRityaaM imalaI. [nhIM idnaÜM yaUºkoº ko sarkarI mahkmaÜM‚ eyarpÜT-‚ kÜT- AÝr piblak sÜ@Tr mÜM ihndI ko duBaaiYayaÜM AÝr AÝr AnauvaadkÜ kI BaI inayaui@t hu[- ijanamÜM sÜ bahutÜM ka pi`SaxaNa yaa^k- ivaSvaivaValaya nÜ hI ikyaa.

yaÜk- ivaSvaivaValaya ko ihndI ivaBaaga ko AQyaxa EaI mahond` vamaa- nÜ ]na idnaÜM ihndI ko ]nnyana ko ilae bahut sÜ eosÜ mah%vapUNa- kaya- ike ijasako karNa ihndI ek baar ifr janamaanasa ko AakY-aNa ka kond` banaI. 
yaa^k- ivaSvaivaValaya nÜ 6 jaUna 1981 mÜM yaa^k- mÜM p`qama 'raYT/Iya ihndI sammÜlana' ikyaa ijasamÜM baRht $p sÜ ihndI iSaxak sammÜlana huAa AÝr saaqa hI ihndI pzna–pazna pr ivacaar–ivamaSa- huAa. ifr yaa^k- mÜM k[- vaYaÜM- tk p`itvaYa- ihndI ko pzna–pazna AÝr iSaxaNa pr iSaivar lagato rhoM‚ ijasamÜM ihndI ko iSaxak Baaga lÜto rhoM. Aba ]saI prMpra kÜ yaUºkoº ihndI saimait AÝr Ìit yaUºkoº nÜ 2001 mÜM 'ihndI &ana p`ityaÜigata' AÝr 'iSaxak–sammÜlana' mauihma kI trh p`a[marI AÝr maaQyaimak iSaxaa ko str pr calaayaa hO. 

yaVip [MglÝND mÜM p`a[marI AÝr sÜkonD/I str pr ihndI ko pzna–pazna ka saugaizt [MÍasT/kcar kBaI nahIM rha hO. ihndI iSaxaNa ko ilae svÝicCk skUlaÜM mÜM '[MÔasT/@car' na hÜnaa vaastva mÜM ihndI p`omaI BaartIya samaudaya ko ilae bahut baD,o icaMta ka ivaYaya hO. saaqa hI iba`Tona mÜM p`a[marI AÝr maaQyaimak ihndI iSaxaNa ko paz\yaËma ko punaga-zna AÝr samakalaIna p`asaMigak ivakasa kI BaI bahut baD,I AavaSyakta rhI hO AÝr ABaI BaI hO '[nÍasT/@car' ko ilae. Aaja BaI jaÜ paz\yaËma ivadoSaÜM mÜ iSaxaNa ko ilae p`yaÜga mÜM laae jaato hOM vÜ ABaI BaI maQyayaugaIna AÝr p`acaIna hOM‚ ]namÜM caunaÝtI‚ AaQauinak p`asaMigakta‚ [lÜ@T/a^inak maIiDyaa‚ kmPyaUTr AÝr dUrsaMcaar ko t%vaÜM ka ABaava hO. saI–Dok ko laIlaa–p`baÜQa ³kMmPyaUTr p`Üga`ama´‚ tqaa Daº snÜla‚ AÝr vÜd maÜhlaa Wara banaa[- ga[- AaQauinak paz\ya-saamaga`I mÜM BaI sauQaar AÝr kmPyaUTrIkrNa kI AavaSyakta hO.

trh–trh ko CÜTo–maÜTo paz\yaËma sÜ na tÜ ihndI ka kÜ[- maanak banaa hO AÝr na hI mah%ta. ivadoSaÜM mÜM ihndI tbatk pUrI trh sÜ nahIM pnap paegaI jabatk ihndI ka saMpUNa- paz\yaËma ivadoSaÜM mÜM pZ,nÜ vaalÜ Ca~ÜM kI AavaSyaktanausaar ]nako pirvÜSa AÝr p`asaMigak kansÜpcauAla ivakasa ko Anau$p tOyaar nahI hÜgaa yaanaI paz\yaËma kÜ ivadoSaÜM mÜM ihndI 'eoj,a A sÜkonD lÝMgaueja' kI trh pZ,ayaa jaae jÝsÜ saMsaar kI Anya AaQauinak evaM ]nnat BaaYaaeM pZ,a[- jaa rhI hOM. [sako ilae Baart sarkar ³kond`Iya ihndI saMsqaana¸ Aagara‚ ]%tr p`doSa- laKna}‚ idllaI Aaid´ kÜ ApnÜ t%vaavaQaana mÜM ek nayaa caunaÝtIpUNa- paz\yaËma tOyaar kranaa hÜgaa ijasÜ p`itvaYa- AvaSyaktanausaar ApDoT ikyaa jaa sakta hÜ.

ihndI mÜM [sa samaya kMPyaUTr ko [stmaala ko ilae bahut sÜ Alaga–Alaga faMT cala rho hOM. lÜikna ek faMT ka dUsaro mÜM pirvat-na naa kr panÜ ko karNa k[- kiznaa[yaaM AatI hOM. [sailae AavaSyakta hO ik ihndI ka kÜ[- eosaa maanak faMT banaayaa jaae ijasamÜM prspr pirvat-na saMBava hÜ. kMPyaUTr ko p`it hmaaro ihndI jagat mÜM bahut saI kuzaeM hO. hmÜM ApnaI maanaisakta kÜ badlanaa hÜgaa. kMPyaUTr nÜ Aaja pUro saMsaar mÜM ËaMit macaa dI hO. Aaja ko saMsaar mÜM kmPyaUTr ka bahut baD,a yaÜgadana hO. At: ihndI kÜ pUNa-$p sÜ kamPyaUTra[j,a hÜnaa hÜgaa AÝr kMPyaUTr pr ihndI iSaxaNa kÜ sahja $p sÜ caalaU krnaa hÜgaa.

koMd`Iya ihndI saMsqaana¸ Aagara nÜ [sa ivaYaya pr bahut kama ike hO. ivaiBanna iSaivarÜ‚ ihndI sammÜlanaÜM Aaid mÜM mÜrI BÜMT kond`Iya ihndI saMsqaana ko pZ,o Ca~ÜM evaM iSaxakÜM sÜ hu[- hO ijanhÜMnÜ kod`Iya ihndI saMsqaana Aagara kI gaitSaIlata AÝr ]sakI ]plaibQayaÜM sÜ mauJÜ Avagat krayaa hO. Aaja [sa vyaa#yaanamaalaa ko dÝrana mÝ svayaM kond` mÜM hÜ rho kayaÜ- kI baanagaI sÜ piricat hÜ rhI hUM. mauJÜ koMd`Iya ihndI saMsqaana sÜ bahut AaSaaeM hO AÝr ijasa trh sÜ ivadoSaÜM mÜM ihndI iSaxaNa ko paz\yaËma‚ paz\ya–saamaga`I‚ iSaxaNa–pwit Aaid pr kond` SaÜQa‚ iSavar‚ va@tvya AÝr sammÜlana kra kr ]sa pr gaitSaIla AaQaarBaUt maanak ZaMcaa tOyaar kr rha hO ]sasÜ AvaSya hI ihndI iSaxaNa mÜM ek ËaMitkarI pirvat-na Aaegaa AÝr ihndI kI mah%ta baZ,ogaI.

Aaja saMsaar ko saBaI doSaÜM mÜM iksaI na iksaI $p mÜM ihndI BaaYaa AÝr saaih%ya ka iSaxaNa hÜ rha hO. prMtu ]sako iSaxaNa ka str Aaja BaI ivaSva kI Anya ]nnat BaaYaa kI tulanaa mÜM bahut kma hO. ihndI iSaxaNa mÜM eosaI gaitSaIlata AÝr ]pyaÜigata hÜnaI caaihe ijasakÜ ivaSva BaaYaa svaIkRit ApnÜ Aap do do. AMt mÜM mÝM ek baar ifr roKaMikt krnaa caahUMgaI ik Aaja ivadoSaÜM mÜM ivaSÜYakr iba`Tona mÜM ihndI iSaxaNa kI rah mÜM AavaSyakta hO ivaSvavyaapI ihndI maanak paz\yaËma kI‚ p`iSaixat iSaxakÜM ko saaqa koond`Iya saMsqaagat sahayata. Aaja ivaSÜYakr eosaI pustkÜM kI AavaSyakta hO jaÜ ivaVaiqayaÜM- kÜ ihndI mÜM vaata-laap krnÜ mÜM samaqa- kro. Aaja ko Ca~ ilaiKt iSaxaa sÜ AiQak vaata-laap mÜM $ica lÜto hO. [sako saaqa hI p`a[marI AÝr maaQyaimak str pr sahayak paz\yavastu kI p`asaMigakta AÝr ]plaibQa mÜM kMPyaUTr AÝr dUrsaMcaar maaQyama ka samauicat p`yaÜga AÝr samaavÜSa BaI AavaSyak hO.

maaca- 2003 mÜM laMdna mÜM hue 'yaUrÜpIya ihndI iSaxaNa sammÜlana' sa~ mÜM hMgarI sÜ Aae Daº rivagauPt‚ rÜmaainayaaM kI sauEaI sabaInaa pÜpala-na‚ mayaUinaK kI sauEaI ibailayaanaa myaUlar‚ yaUºkoº ko ihndI iSaxak EaI vÜdima~ maÜhlaa AÝr ËÜiSayaa ko saunaIla kumaar Ba+ saBaI nÜ ek svar mÜM kha qaa‚ 'ihndI vyaakrNa kI vyaavahairk jaiTlataAÜM‚ saMyau@t iËyaaAÜM tqaa ivadoSaI ivaVaiqa-yaÜM ko ilae ApnaI BaaYaa ko vyaakrNa kI tulanaa mÜM ihndI vyaakrNa kÜ ga`hNa krnÜ AÝr samaJanÜ mÜM AanÜ vaalaI kiznaa[yaÜM pr ivastar sÜ ivacaar–ivamaSa- krnÜ ko ilae ek kaya-kairNaI kmÜTI ka gazna hÜnaa caaihe. ijasamÜM ivaivaQa yaÜrÜpIya doSaÜM mÜM ihndI ko AQyayana AQyaapna ka [ithasa‚ ]sakI vat-maana isqait‚ ivakasa AÝr AQyana AQyaapna mÜM AanÜ vaalaI samasyaaeM‚ BaartIya Qama- dSa-na‚ saMsÌit samaaja evaM Anya BaartIya BaaYaaAÜM ko AQyayana‚ ihndI kI pustkoM tqaa ivaVaiq-ayaÜM ko ilae kxaaAÜM sÜ baahr ihndI ka pirvÜSa banaanÜ kI samasyaa Aaid ihndI ko raYT/Ie AÝr AMtrrYTIya saMdBaÜ- ko maaQyama sÜ p`kaSa mÜM AanÜ caaihe. 

Aaja lagaBaga ihndI ko saBaI nae–puranÜ saMsqaapk‚ iSaxaa–Saas~I‚ BaUtpUva- iSaxak‚ Ca~ saBaI ek maMca pr ek~ hÜ cauko hOM AÝr saBaI saMsqaaeM ek JaMDo tlÜ Aa ga[- hOM. phlÜ saMsqaaAÜM kI saImaaAÜM ko karNa k[- yaÜgya dUr dRiYT rKnÜ vaalÜ p`itbaw AÝr vairYz laÜga svaasqya Aqavaa Anya iksaI karNa sÜ ihndI ko p`caar–p`saar mÜM saiËya yaÜgadana nahIM do pa rho qÜ Aba vÜ vÜba saa[T AÝr dUr saMcaar ko Wara Aapsa mÜM jauD,o hOM. [sa trh ihndI ko ]nnayana‚ pzna–pazna‚ AÝr p`caar–p`saar Aaid pr mahInaÜM sÜ ivacaar–ivamaSa- hÜ rha ik dUsarI AÝr tIsarI pIZ,I ko BaartIya maUla ko laÜgaÜM kÜ iksa trh sÜ ihndI ko pzna–pazna AÝr ]nnayana ko kaya- sÜ jaÜD,a jaae. ihndI saimait AÝr Ìit yaUºkoº ko AayaÜjakÜ AÝr ihndI samaaja ko purÜQaaAÜM ko AMdr k[- mah%vakaMxaI yaÜjanaaAÜM kI $proKa tOyaar hÜ rhI hO. iba`Tona kI tmaama CÜTI baD,I ihndI saMsqaaAÜM sÜ p~ Wara‚ [mÜla Wara AÝr vyai@tgat $p sÜ sampk- inarMtr sqaaipt ikyaa jaa rha hOM. Aba doKnaa hO ik yah yaÜjanaa khaM tk safla hÜtI hO.

[sa trh sÜ ska^TlÝND‚ vÜlsa‚ imaDlÝNDsa‚ AayarlÝND Aaid ko ihndI iSaxaakond`ÜM kI ek ilasT banaa[- ga[- hO. AÝr ]nhoM [sa yaÜjanaa ka ]d\doSya bata kr ]nhoM ek saU~ mÜM gaizt ikyaa gayaa hO. baccaÜM mÜM ]%saahvaQana- ko ilae khanaI–kivata p`ityaÜigata Aaid jÝsaI sqaanaIya yaÜjanaaeM BaI banaa[-- ga[- hO.

yaUºkoº ihndI saimait nÜ 2001 mÜM [MglÝND mÜM baccaÜ AÝr AiBavaavakÜM kÜ ihndI pzna-pazna kI AÜr AakiYa-t krnÜo ko ilae yah 'ihndI &ana p`ityaÜigata' ek mauihma kI trh calaa[-. vyavasqaa AÝr kaya-kta-AÜM kI saImaa kÜ doKto hue sava- p`qama p`ityaÜigata laMdna ko [-ilaMMga Aaya-samaaja mÜM AayaÜijat kI ga[- jahaM ipClÜ tIna dSak sÜ ihndI kI kxaaeM saucaa$ $p sÜ cala rhI qaI. sana\ 2001 kI [sa p`ityaÜigata mÜM 150 baccaÜM nÜ laMdna ko ivaiBanna xÜ~ÜM sÜ Aa kr Baaga ilayaa. ilaiKt p`ityaÜigata ko saaqa baccaÜM kI baÜla–caala kI prIxaa BaI laI ga[-. sabako ]%saah kÜ doKto hue ]saI samaya 'ba`ona-sTama-' ko ilae ek ivacaar gaÜYzI ka BaI AayaÜjana ikyaa gayaa. gaÜYzI kaÔI safla rhI bahut sÜ p`stava Aae. ijana pr Kula kr ivacaar huAa. Ca~Ü‚ iSaxakÜ AÝr AayaÜjakÜM nÜ ek mat sÜ kha ik yaid prIxaa kond` ka ivakoMd`IkrNa kr idyaa jaae tÜ AiQak ivaVaqaI- prIxaa mÜM Baaga lÜ sakoMgÜ. ek sqaana pr prIxaa hÜnÜ ko karNa ivaVaiqa-yaÜM AÝr saMsqaaAÜ ko AanÜ–jaanÜ mÜM Aqa--vyaya AÝr samaya-vyaya mÜM kTÝtI hÜ saktI hO AÝr ApnÜ kond` mÜM prIxaa donÜM mÜM Ca~ AiQak saMyat rh paeMgÜ. 

prIxaa kI saflata sÜ p`oirt hÜ kr ihndI ko bahut sÜ SauBaicaMtkÜM nÜ AagÜ baZ,kr purskarÜM kI GaÜMYaNaa kI ijasamÜM Daº sa%yÜnd` EaIvaastva‚ koOimba`ja ivaSivaValaya‚ ]Yaa rajÜ sa@sÜnaa‚ rajÜnd` caÜpD,a‚ sauKraja basara‚ QamÜM-d` i~pazI‚ baIº emaº gauPta‚ ASaÜk Samaa-‚ pa^la inaScala‚ rama Ba+ Aaid qÜ. [na purskarÜM mÜM saat eyar iTkT Baart Ba`maNa ko qÜ AÝr 50 Anya purskar qÜ. purskar samaarÜh ko Avasar pr ek BaaYaNa p`ityaÜigata BaI kI ga[- ijasamÜM 63 Ca~ÜM nÜ Baaga ilayaa jaÜ ik ApnÜ Aap mÜM ek mah%vapUNa- saM#yaa qaI. ihndI saimait‚ Ìit yaUºkoº evaM Anya saMsqaaAÜM‚ ihndI iSaxakÜ AÝr Anya ihndI ko p`va@taAÜM nÜ p`Sna p~ AÝr maÝiKk prIxaa kI tOyaarI mÜM yaÜgadana idyaa. sana\ 2002 ko prIxaa p~ kÜ baccaÜM nÜ kaÔI du$h payaa At: AgalÜ vaYa- yaanaI 2003 mÜM prIxaa p~ AÝr ]sako str pr ifr sÜ ivacaar ikyaa gayaa. 

`[sa kaya-Ëma kI sabasÜ baD,I ]plaibQa Anauja Aga`vaala‚ gÜiba`yala sÜMgar ³saa]qa AÍIkna´ naIrja pa^la‚ rajÜSa gaÜganaa‚ evaM AaSaa vaailayaa jÝsÜ ihndI ko p`it samap-Na rKnÜ vaalÜ Ca~ saamanÜ Aae jaÜ BaivaYya mÜ AanÜ vaalaI saMtanaÜM ko maata–ipta hÜgÜ At: hma BaivaYya ko p`it AaSaainvat hÜto hO. yÜ ivaVaqaI- laMdna‚ imaDlasÜ@sa‚ saro‚ sasÜ@sa‚ baima-Gama‚ bÜDfD-‚ naa^iTMGama‚ lÜsTr mÝnacÜsTr‚ ska^TlÝMND‚ vÜlsa‚ AayarlÝMND Aaid jagahÜM sÜ Aae qÜ. 2004 mÜM yaÜrÜp ko Ca~ÜM ko jauD,nÜ kI AaSaa kI jaatI hO. 

iba`Tona mÜM ihndI iSaxaNa ka saMgaizt kaya- kala bahut CÜTa hO ifr BaI [na iganÜ–caunÜ vaYaÜ- mÜM bahut kuC huAa hO. Aap saba ko sahyaÜga sÜ ABaI bahut kuC hÜnaa hO. mÝM sakara%mak saÜMca rKtI hUM iba`Tona mÜM ihndI iSaxaNa ko ilae hma jaÜ p`yaasa kr rho hO vah ek idna ihndI kÜ ivaSva BaaYaa kI maanyata idlaa kr rhogaI ikntu ]samÜM Baart sarkar ka BaI sahyaÜga baRht$p sÜ caaihe. 

ihndI ko p`caar–p`saar AaOr ]nnayana ko ilae sajaga saMsqaae tao p`itbaw hOM hI ikntu vyaapar maMDla BaI Anajaanao hI ihndI kao ivaSvavyaapI banaa rha hO. Aba yaid AavaSkta hO tao hmaaro Aapko CaoTo–baD,o p`yaasaaoM kao saMgaizt krnao ka. khto hO dIp sao dIp jalata hO tao kaonaa–kaonaa p`kaSamaya hao jaata hO. [sa idSaa maoM maOM Baart ko ek rajanaIitk naota ko va@tvya ka svaagat krtI hUM jaba vao khto hOM¸ 'ivadoSaaoM maoM isqat hr BaartIya ivaValaya maoM ihndI pZ,anao kI samauicat vyavasqaa kI jaaegaI.' AaOr mauJao pUNa- AaSaa hO ik saUdUr BaivaYya maoM ek idna eosaa Aaegaa jaba saMsaar maoM na kovala BaartIya ivaSvaivaValayaaoM mao varna\ saBaI ivaSvaivaValayaaoM maoM ihndI ivaBaaga haogaa.  

³Agalao AMk maoM : ivadoSaI pirvaoSa maoM pnapta ihndI laoKna´

आज सिरहाने।उपन्यास।उपहार।कहानियाँ।कला दीर्घा।कविताएँ।गौरवगाथा।पुराने अंक।नगरनामा।रचना प्रसंग।पर्व पंचांग
घर–परिवार। दो पल। नाटक। परिक्रमा। पर्व–परिचय। प्रकृति। पर्यटन। प्रेरक प्रसंग। प्रौद्योगिकी। फुलवारी। रसोई। लेखक
विज्ञान वार्ता।विशेषांक।हिंदी लिंक।साहित्य संगम।संस्मरण।साहित्य समाचार।साहित्यिक निबंध।स्वास्थ्य।हास्य व्यंग्य

© सर्वाधिकार सुरक्षित
"अभिव्यक्ति" व्यक्तिगत अभिरुचि की अव्यवसायिक साहित्यिक पत्रिका है। इस में प्रकाशित सभी रचनाओं के सर्वाधिकार संबंधित लेखकों अथवा प्रकाशकों के पास सुरक्षित हैं। लेखक अथवा प्रकाशक की लिखित स्वीकृति के बिना इनके किसी भी अंश के पुनर्प्रकाशन की अनुमति नहीं है। यह पत्रिका प्रत्येक माह की 1–9–16 तथा 24 तारीख को परिवर्धित होती है।